Evren Anlayışıİnsanın evrenin ve dünyanın nasıl oluştuğuna, kendi yaratılışına, yaşadığı ortamın düzenlenişine ve yaşam amaçlarına dair aradığı yanıtların bütünüdür. Din temelli medeniyetlerde sınırları din tarafından çizilirken, tek tanrılı dinler insana kökenleriyle ilgili evren modelleri sunmuştur.
Tarihsel Varlık AlanıTakiyettin Mengüşoğlu tarafından doğal varlık alanının karşıtı olarak tanımlanan ontolojik bir tabakadır. İnsan grupları ve sosyal birlikler arasında olup biten olayların, insan eylemlerinin sonucunda ortaya çıkan kültür verileri ve başarıların yer aldığı alandır.
ArkheAntikçağ Yunan doğa filozoflarının ele aldığı, tüm varlığın oluşumundaki ana madde, ilk madde veya felsefenin iş gördüğü ilkeler olarak anlaşılan kavramdır. Arkhenin araştırılması düşünce tarihinin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır.
Res GestaeLatince'de 'yapılmış işler/şeyler' anlamına gelen ve geçmişte yapılmış tüm insan edimlerini ve olayları bir bütün olarak ifade eden terimdir. Tarihin ontolojik olarak yorumlanmasının ve geçmişi bir bütün halinde kavramanın temelini oluşturur.
Historia Rerum GestarumLatince'de 'yapılmış işlerin anlatımı ve öykülenmesi' anlamına gelen, geçmişte yapılmış tüm işlerin yazıya geçirilmesini ifade eden kavramdır. Tarihi bir bilgi etkinliği, bilim ve metodoloji eleştirisi olarak ele alan tarih felsefesinin temelini oluşturur.
Tin BilimleriWilhelm Dilthey'ın tarih ve toplum gerçekliğini kendisine konu edinen bilimleri topladığı ortak adıdır (Geisteswissenschaften). Doğa bilimlerinin karşısında, insan yapıp etmelerinin ve tinsel dünyanın tarihsel temelini inceleyen bilim dalıdır.
Tarihselcilik (Historismus)İnsanın düşünce ve emeğinden çıkmış her şeyin tarihsel bir birliktelik içinde oluştuğunu ve tarihin her döneminde değişikliğe uğradığını savunan görüştür. Bilim, sanat ve felsefe dahil her ürünün tarihsel bir temele sahip olduğunu öne sürer.
Tarih MetafiziğiW.H. Walsh'ın sınıflandırmasına göre tarihte anlam, bütünlük, yasa ve amaç gibi sorunları inceleyen, tarihe ontolojik açıdan yaklaşan tarih felsefesi dalıdır. Geniş genellemeler ve zorunlu ilkeler üzerinden tarihi açıklamayı hedefler.
Analitik Tarih FelsefesiTarih çalışmalarında ortaya çıkan araştırma yöntemleri, bilginin güvenilirliği, açıklama ve kanıtlama gibi sorunları konu edinen, bilim felsefesinin bir kolu olarak değerlendirilen tarih felsefesi dalıdır.
Efsane (Mythos)Antikçağ medeniyetlerinde, özellikle Homeros ve Hesiodos öncesi ve dönemi tarih anlayışında olayların tanrılar, efsanevi kahramanlar ve mitolojik unsurlarla açıklandığı anlatım biçimidir. Herodotos öncesi Yunan tarih düşüncesine hâkimdir.
Çağlar ÖğretisiHesiodos'un Works and Days (İşler ve Günler) adlı yapıtında yer alan, insanlığın altın çağdan demir çağına ve sonrasındaki çöküşe doğru zamana bağlı olarak kötüye gittiğini savunan tarih kurgusu ve temellendirmesidir.
