İnfografik
← Ünite 3
Temel Bilgi Teknolojileri 2

Ünite 3: Bilişim Etiği

Bilişim Etiği - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 86
Bilgisayar Etik Enstitüsü'nün Kuruluşu
Computer Ethics Institute tarafından bilgisayar kullanımına ilişkin etik ilkelerin temelini oluşturan 10 temel ilke geliştirilmiştir. Bu ilkeler bilgisayarın zarar vermeme, hırsızlık yapmama ve telif haklarına saygı duyma gibi temel kurallarını belirler.
5237 Sayılı Yeni Türk Ceza Kanunu
Avrupa Birliği uyum yasaları çerçevesinde hazırlanan 5237 sayılı yeni TCK, 1 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu kanunla birlikte bilişim suçları onuncu bölümde 'Bilişim Alanında Suçlar' başlığı altında 243-246 maddeleri arasında düzenlenmiştir.
5651 Sayılı İnternet Kanunu
2007 yılı Mayıs ayında yürürlüğه giren 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun'dur. Bu kanun içerik, erişim ve toplu kullanım sağlayıcıların yükümlülüklerini düzenler.
MIT Açık Ders Malzemeleri Projesi
Açık eğitsel kaynak alanındaki çalışmalar ilk kez 2000 yılında Massachusetts Institute of Technology'de (MIT) başlatılmıştır. MIT bu proje kapsamında 2000'den fazla ders malzemesini internet üzerinden tüm dünyaya ücretsiz açmıştır.

Anahtar Kavramlar

Meta-etikEtik söylemlerde kullanılan dilin ve ifadelerin analiz edilmesine odaklanan, etiğin doğasını ve neden ihtiyaç duyulduğunu inceleyen eleştirel etik dalıdır. Örneğin 'Etik açıdan doğru nedir?' sorusu meta-etik alanına girer.
Normatif EtikPratik ahlak kuralları ve ahlaklı bir hayatın nasıl yaşanacağıyla ilgilenen, eylemlerin standartlarını ve çerçevelerini inceleyen kuralcı etik yaklaşımıdır. Örneğin 'Doğru olması gereken şeyler nelerdir?' sorusunu araştırır.
Uygulamalı EtikNormatif etik kurallarının sorunlu meselelere uygulandığı, iş etiği, bilişim etiği ve tıp etiği gibi alt dalları bulunan betimleyici etik dalıdır. Örneğin iş hayatındaki etik sorunları incelemek bu kapsama girer.
Teleolojik KuramlarEylemlerin kendi başına iyi veya kötü olmadığını, onları iyi ya da kötü kılan şeyin doğurduğu sonuçlar ve faydalar olduğunu savunan sonuçsalcı kuramlardır. Örneğin faydacılık anlayışı teleolojik bir kuramdır.
Deontolojik KuramlarEylemlerin sonuçları yerine eylemin kendisi ve mesleki ahlaki değerler üzerinde duran, 'Eğer herkes böyle yaparsa ne olur?' sorusunu esas alan sonuçsal olmayan kuramlardır. Örneğin Kantçılık deontolojik bir kuramdır.
Bilişim EtiğiBilgisayar dünyasında insanların davranışlarını ve eylemlerini inceleyen, yazılı ve yazılı olmayan kuralları tanımlayan felsefe dalıdır. Örneğin bilgisayar korsanlığı veya lisanslama tartışmaları bilişim etiğinin konusudur.
Bilişim HukukuBilişim teknolojileri ile ilgili hukuki sorunlara çözüm bulmaya çalışan, dijital bilginin ve yazılımların dağıtılması, güvenliği ve gizliliği düzenleyen bilim dalıdır. Örneğin kişisel verilerin korunması bilişim hukukunu ilgilendirir.
Bilişim SuçuTeknolojinin yardımıyla genellikle sanal ortamda kişi veya kurumlara maddi veya manevi zarar verilmesidir. Örneğin yeni TCK madde 243 kapsamında bilişim sistemine girme suçu buna örnektir.
Netiketİnternet etiği olarak bilinen, sanal ortamlarda ve sosyal ağlarda uyulması gereken görgü ve davranış kurallarını tanımlayan terimdir. Örneğin e-posta yazarken imla kurallarına uymak bir netiket kuralıdır.
İntihalBaşkalarına ait yazı, resim veya video gibi ürünleri kaynak göstermeden kendisininmiş gibi göstermesidir (aşırma, çalıntı). Örneğin bir makaleden kopyalanan metni atıf yapmadan ödeve eklemek intihaldir.
Açık Eğitsel KaynaklarAçık lisans altında eğitim, öğretim ve araştırma etkinliklerinde ücretsiz olarak kullanılabilen dijital eğitsel kaynaklardır. Örneğin MIT'nin Açık Ders Malzemeleri Projesi buna en büyük örnektir.
Creative Commons (CC) LisansıTelif hakkı bulunan bir eserin veya çalışmanın ücretsiz olarak dağıtılmasını ve yazarın belirlediği şartlarda esneklikle kullanılmasını sağlayan bir kamu lisansıdır. Örneğin TÜBA açık derslerinde CC lisansı kullanılmaktadır.
Telif Hakkı (Copyright)Herhangi bir bilginin veya ürünün kullanılma ve yayılma haklarının yasalarla belirli kişilere ait olduğunu bildiren, kopyalanmasına izin vermeme hakkıdır. Örneğin © sembolü ile gösterilir.

Diğer Önemli Bilgiler

TÜBA Ulusal Açık Ders Malzemeleri (UADM)

MIT'nin projesinin Türkiye'de uygulanması için Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) 2007 yılında harekete geçmiştir. Bu projeyle birlikte 100'e yakın ders malzemesi Creative Commons lisansıyla kullanıcıların erişimine açılmıştır.

Creative Commons Kuruluşu

ABD merkezli kar amacı gütmeyen Creative Commons (CC) kuruluşu 2001 yılında kurulmuştur. Lisansların kullanım koşulları ilk kez 2002 yılında yayımlanmış olup günümüzde 4.0 sürümü uygulamadadır.

Immanuel Kant'ın Yaşamı ve Felsefesi

Alman felsefesinin kurucusu olan Immanuel Kant (1724-1804), deontolojik etik kuralları arasında en bilinen Kantçılık (şekilcilik) akımının isim babasıdır. Kant'ın ahlak yasasında koşulsuz olan 'kesin buyruk' (Categorical Imperative) altın kuralı temel alır.

Türkiye Bilişim Vakfı (TBV) Etik Kuralları

Türkiye Bilişim Vakfı tarafından internet kullanıcılarının hakları adına uyulması gereken kurallar yayınlanmıştır. Bu kurallar başkalarına karşı saygı, altyapı ve zamanı verimli kullanma, biçimsel ve içerik ile ilgili özen başlıklarını içerir.

Öğrenci Anlaşmazlığı ve Bilişim Davası

Ünitedeki yaşamın içinden örneğinde, aynı evi paylaşan iki öğrencinin bilgisayar paylaşımı ve otomatik MSN oturum açma özellikleri yüzünden yaşadığı hukuki anlaşmazlık ve TCK 243 maddesinden açılan dava bilişim ihmallerinin önemini göstermektedir.

Sınavda Dikkat Et

  • Meta-etik, normatif etik ve uygulamalı etik ayrımlarını iyi öğrenin; meta-etik dil ve anlam analizi yaparken normatif etik kural koyar, uygulamalı etik ise sorunlu alanlara çözüm arar.
  • Teleolojik (sonuçsalcı) kuramların 'sonuca' odaklandığını, deontolojik (sonuçsal olmayan) kuramların ise 'görev, sorumluluk ve eylemin kendisine' odaklandığını kesinlikle karıştırmayın.
  • Bilgisayar Etik Enstitüsü'nün 10 ilkesinde geçen 'bedeli ödenmeyen yazılımın kopyalanamayacağı' ve 'zarar verilemeyeceği' kuralları sınavda sıkça soru olarak gelmektedir.
  • 5237 sayılı yeni Türk Ceza Kanunu'nun 1 Haziran 2005'te yürürlüğe girdiğini ve bilişim suçlarını düzenlediğini unutmayın.
  • İnternette intihal türlerinden kaynak gösterilenler ile gösterilmeyenleri (örneğin 'Hayalet yazar' ve 'Mevcut yazı' kaynak gösterilmeyen; 'Mükemmel suç' ise kaynak gösterilen türdür) ayırt edebilmelisiniz.
  • TÜBA'nın Ulusal Açık Ders Malzemeleri (UADM) projesini 2007 yılında başlattığını ve MIT modelinden esinlendiğini not edin.
  • Creative Commons (CC) lisans işaretlerinin anlamlarını (özellikle BY, NC, ND, SA kombinasyonlarını) tablodan mutlaka gözden geçirin.