Ünite 2: Hukukun Kaynakları ve Uygulanması

Hukukun Kaynakları ve Uygulanması - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 49

Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Tarihi ve Sayısı

Türkiye'de bugüne kadar sırasıyla 1876, 1921, 1924, 1961 ve 1982 Anayasaları olmak üzere toplam beş farklı anayasa yürürlüğe konulmuştur. Bugün yürürlükte olan 1982 Anayasası ise 7 Kasım 1982 tarihinde halk oylaması ile kabul edilmiştir.

1982 Anayasası'nın Değişim Tarihleri

1982 Anayasası kabul edildikten sonraki yıllarda çeşitli geniş çaplı değişikliklere uğramıştır. Özellikle 12 Eylül 2010 tarihindeki halk oylaması ve 21 Ocak 2017 tarihli 6771 sayılı Kanun ile anayasada çok kritik ve kapsamlı değişiklikler gerçekleştirilmiştir.

Anayasa Madde 90 ve Uluslararası Anlaşmalar

1982 Anayasası'nın 90. maddesinde 2004 yılında yapılan değişiklikle, temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası anlaşma hükümleriyle kanunların çatışması durumunda uluslararası anlaşma hükümlerinin esas alınacağı hükme bağlanmıştır.

Gelenek Hukukunda 40 Yıl Kuralı

Bir örf ve âdet kuralının bağlayıcı bir gelenek hukukuna dönüşebilmesi için toplumda genel kabul görmesi ve en az 40 yıldır kesintisiz olarak sürekli bir biçimde uygulanıyor olması şartı aranmaktadır.

Anahtar Kavramlar

Biçimsel KaynakHukukun hangi biçimlerde ve dış dünyada hangi şekillerde ortaya çıktığını gösteren kaynaklardır. Türk hukuk sisteminde biçimsel kaynaklar yazılı hukuk, gelenek hukuku ve içtihat hukuku olmak üzere üç grupta incelenir.

Organsal KaynakBir sosyal normu veya kuralı yetkisi dahilinde hukuk kuralı haline getiren yaratıcı organları ifade eden sınıflandırmadır. Örneğin kanunlar bakımından TBMM, yönetmelikler bakımından ise bakanlıklar organsal kaynak niteliğindedir.

Normlar HiyerarşisiKara Avrupası hukuk sisteminde yazılı hukuk kurallarının alt alta ve üst üste oluşturduğu basamaklı yapı ve uyum düzenidir. Bu hiyerarşide en üstte Anayasa yer alır ve alt basamaktaki normlar üst basamaktakilere aykırı olamaz.

Asli Kurucu İktidarDevletin kuruluş aşamasında veya savaş, devrim, darbe gibi olağanüstü ve hukuki kesinti yaratan fiili durumlardan sonra anayasa yapma yetkisini elinde bulunduran sınırsız iktidar organıdır. Türkiye'deki tüm anayasalar bu iktidar eliyle yapılmıştır.

Tali Kurucu İktidarVar olan bir anayasanın kendi öngördüğü usul ve kurallara dayanarak anayasanın belirli maddelerini değiştirmeye yetkili olan türetilmiş iktidar organıdır. Asli kurucu iktidarın aksine yetkileri sınırlıdır.

Sert AnayasaDeğiştirilmesi normal kanunların çıkarılması veya değiştirilmesinden daha ağır, zorlu ve özelçoğunluk gibi koşullara bağlanmış olan anayasa türüdür. Türkiye'de halen yürürlükte olan 1982 Anayasası sert bir anayasadır.

Gelenek Hukuku (Örf-Adet Hukuku)Yetkili bir organ tarafından bilinçli olarak konulmamış, toplum içinde uzun süreli tekrarlanarak kendiliğinden doğan ve devletçe desteklenen yazısız asli hukuk kaynağıdır. Örn; ticaret hayatındaki bazı ticari örf ve âdetler.

İçtihat HukukuHukukun yazılı ve yazısız asıl kaynaklarını tamamlayan yardımcı (tali) nitelikteki kaynak grubudur. Bilimsel görüşlerden (doktrin) ve mahkeme kararlarından (yargısal içtihat) oluşur.

Emredici Hukuk KuralıKamu düzenini, genel ahlakı ve kamu yararını korumak amacıyla konulan, tarafların iradeleriyle dahi aksi kararlaştırılamayan kesin kurallardır. Örn; 'Erkek veya kadın 17 yaşını doldurmadıkça evlenemez' (TMK m.124).

Tamamlayıcı Hukuk KuralıTarafların serbest iradeleriyle sözleşmede aksi yönde bir düzenleme yapmadıkları takdirde uygulama alanı bulan boşluk doldurucu kurallardır. Örn; sözleşmede aksine hüküm yoksa borçların aynı anda ifa edilmesi kuralı.

Yorumlayıcı Hukuk KuralıTarafların sözleşmede açıkça belirleyebilecekleri halde belirtmedikleri ifadelerin ve muğlak hususların hukuki anlamını açığa kavuşturan kurallardır. Örn; 15 günlük sürenin iki haftayı değil tam 15 günü ifade etmesi.

Yersellik (Mülkilik) İlkesiBir devletin kanunlarının o ülkenin coğrafi sınırları içinde bulunan herkese, yerli veya yabancı ayrımı yapılmaksızın uygulanmasını öngören egemenlik ilkesidir. Örn; Türkiye'de işlenen suçlara Türk Ceza Kanunu'nun uygulanması.

Kıyas (Analoji)Hukukta bir olay için öngörülen yasal çözümün, benzer özellikler taşıyan ancak hakkında açık hüküm bulunmayan başka bir olay için de uygulanması mantık ilkesidir. Örn; sigara yasak olan yerde pipo içmenin de yasak sayılması.

Evleviyet (A Fortiori)Kıyasın bir türü olan ve 'çoğun içinde az da vardır' ya da 'haydi haydi' mantığına dayanan yorum ilkesidir. Örn; doktora yapmış olanın yüksek lisans şartı aranan işe başvurabilmesi.

Hâkimin Hukuk YaratmasıÖzel hukuk uyuşmazlıklarında kanunda, örf ve âdette hiçbir kural bulunmadığı hallerde (hukuk boşluğunda) hakimin kendisini kanun koyucu yerine koyarak kural koyması ve uyuşmazlığı çözmesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Türk Ticaret Kanunu Madde 1 Hükmü

Türk Ticaret Kanunu'nun 1. maddesine göre mahkeme, hakkında ticari bir hüküm bulunmayan uyuşmazlıklarda öncelikle ticari örf ve âdete, bu da yoksa genel hükümlere göre karar vermekle yükümlüdür.

Anayasa Mahkemesi Doğrudan İptal Davası Süresi

Anayasa Mahkemesinde kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin veya TBMM içtüzüğünün iptali için doğrudan doğruya iptal davası açma hakkı, ilgili metnin Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren altmış gün sonra düşmektedir.

Kanunların Yürürlük Tarihi ve 45 Günlük Kural

Normal şartlarda kanunların yürürlük tarihi kendi metinlerinde belirtilir. Eğer kanun metninde herhangi bir yürürlük maddesi yer almıyorsa, Resmî Gazete Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi gereği Resmî Gazete'de yayımlandığı gün yürürlüğe girer.

Türk Medeni Kanunu'nun Yürürlüğe Girişi

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, önceki 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi'ni 1028. maddesiyle yürürlükten kaldırmış ve modern medeni hukuk sisteminin esaslarını Türk hukuk düzenine kazandırmıştır.

Türk Ceza Kanunu Madde 7 ve Sanık Lehine Kanun

Ceza hukukunda zaman bakımından uygulamada sanık lehine olan kanunun geriye yürümesi ilkesi geçerlidir. Suç işlendikten sonra yürürlüğe giren ve sanık lehine hükümler getiren yeni kanun kuralları geçmişteki olaylara da uygulanır.

Anayasa Madde 36 ve Davadan Kaçınamama İlkesi

Anayasa'nın 36. maddesinin ikinci fıkrasına göre hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki bir davaya bakmaktan ve uyuşmazlığı çözmekten kaçınamaz; hâkim hukuki boşluk olsa dahi karar vermek zorundadır.

Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı Örneği

Yargıtay 19. Hukuk Dairesi'nin 8.7.2004 tarihli kararında vurgulandığı üzere, hukuki boşluk hallerinde hâkim Medeni Kanun 1. maddesi gereğince yasa koyucu gibi davranarak kural bulmak ve uygulamakla yükümlüdür.

Sınavda Dikkat Et

Normlar hiyerarşisinde en üstte Anayasa'nın olduğunu, kanunların Anayasa'ya, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ise kanunlara aykırı olamayacağını sınavda asla unutmayın.
Gelenek hukukunun (örf ve âdet) kamu hukukunda (ceza, vergi, anayasa) kesinlikle uygulanmadığını, sadece özel hukuk alanındaki boşluklarda devreye girdiğini not edin.
Ceza hukukunda kıyas (analoji) yönteminin 'kanunsuz suç ve ceza olmaz' ilkesi gereği kesinlikle yasak ve uygulanamaz olduğunu unutmayın.
Emredici hukuk kurallarının taraflarca aksi kararlaştırılamayacağını ve bunlara aykırılığın yaptırımının kesin hükümsüzlük olduğunu akılda tutun.
Tamamlayıcı kuralların irade boşluğunu doldurduğunu, yorumlayıcı kuralların ise var olan iradedeki muğlak ifadeleri yorumladığını karıştırmayın.
Hâkimin özel hukukta uyuşmazlığı çözmekten kaçınamayacağını, kanun ve örf-adet bulamazsa en son aşamada hukuk yaratmak zorunda olduğunu hatırlayın.
Uluslararası anlaşmaların usulüne göre yürürlüğe girdiğinde kanun hükmünde olduğunu, özellikle temel hak ve özgürlüklerde kanunlarla çelişirse uluslararası anlaşmanın uygulanacağını unutmayın.