İnfografik
← Ünite 6
Hukukun Temel Kavramları

Ünite 6: Hakkın Kazanılması, Kaybedilmesi, Kullanılması ve Korunması

Türk Medeni Kanunu Madde 2
TMK m.2, herkesin haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorunda olduğunu ve bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeninin korumayacağını hükme bağlamıştır.
Taşınır Mülkiyetinde 5 Yıllık Zamanaşımı
TMK m.777 uyarınca, irade dışı elden çıkan taşınır malı beş yıl süre ile davasız, aralıksız, iyiniyetle ve malik sıfatıyla zilyetliğinde bulunduran kişi zamanaşımı yoluyla o malın maliki olur.
Tapu Siciline Güven İlkesi (TMK m.1023)
Tapu kütüğündeki tescile iyiniyetle dayanarak mülkiyet veya başka bir ayni hak kazanan üçüncü kişinin bu kazanımı kanun tarafından doğrudan korunur.
Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK)
1 Ekim 2011 tarihinde yürürlüğe giren 6100 sayılı HMK; eda, tespit ve inşai davaların yanı sıra belirsiz alacak davası ve topluluk davası gibi yeni dava çeşitlerini de düzenlemiştir.

Anahtar Kavramlar

Hukuki OlayHukuk düzeninin kendilerine hukuki sonuçlar bağladığı tüm olaylardır. Geniş anlamda kişi iradesine bakılmaksızın sonuç doğuran olayları (ölüm, doğum) ifade eder.
Hukuki FiilDar anlamda hukuki olay olarak da bilinen, hukukun kendisine hukuki sonuç bağladığı insan iradesini ve davranışlarını ifade eder. Kişi istemese bile iradi davranışa hukuki sonuç bağlanabilir.
Hukuki İşlemBir veya birden fazla kişinin hukuki bir sonuca yöneltilmiş irade açıklamasıdır. Örneğin satım sözleşmesi veya bağışlama sözleşmesi birer hukuki işlemdir.
Hukuki İşlem Benzeri Fiilİrade açıklamasının sadece pratik bir sonuca yönelik olduğu, ancak hukuki sonucun bu irade açıklamasından bağımsız olarak kanunen meydana geldiği fiillerdir (örn. borçlunun ihtarı).
Maddi FiilBir irade açıklamasına yönelik olmayan, kişinin dış alemde değişiklik meydana getiren iradesine kanunun doğrudan hukuki sonuç bağladığı fiillerdir (örn. define bulmak).
Aslen KazanmaKişinin o ana kadar kimsenin malı olmayan bir şeyi kendi fiiliyle hiçbir aracı olmadan ilk defa elde etmesidir. Örneğin sahipsiz bir taşınmaz üzerinde işgal yoluyla mülkiyet kazanılması.
Devren KazanmaBir hakkın o ana kadar sahibi olan kişiden devir yoluyla yeni bir hak sahibinin malvarlığına geçmesidir. Satış veya bağışlama yoluyla mal edinilmesi devren kazanmadır.
HalefDevren hak kazanılmasında hakkı devralan ardıl/artgelen kişidir. Hak bütün aktif ve pasifleriyle geçiyorsa külli halefiyet, belirli bir hak geçiyorsa cüz'i halefiyet söz konusudur.
Subjektif İyiniyetBir hak kazanılırken gerekli özeni göstermesine rağmen kişide var olan, makul görülebilen yanlış bilgi ya da bilgisizliktir. Alıcının televizyonun başkasına ait olduğunu bilmemesi gibi.
KarineMevcut ve bilinen olgulardan bilinmeyen bir olgunun varlığı sonucunun çıkarılmasıdır. İddiasını karineye dayandıran kişi ispat yükünden kurtulur.
Bırakılmış EşyaSahibi tarafından kullanım ödüncü veya saklama sözleşmesi gibi bir hukuki işlemle belli bir süre için başkasına verilmiş olan taşınır eşyadır.
Nisbi KayıpHak sahibinin sahip olduğu hakkı hukuki işlem veya olay sonucunda bir başka kişiye devretmesiyle eski sahibi bakımından hakkı kaybetmesidir.
Mutlak KayıpBir hakkın hukuki olay, fiil veya işlem sonucunda hiçbir yere devredilmeksizin tamamen ortadan kalkması ve yok olmasıdır. Çöpe atılan gazete veya ölen kedi üzerindeki hak gibi.
Davranış KurallarıKişilerin haklarını kullanırken ve borçlarını ifa ederken hangi kurallara göre hareket edeceğini gösteren, hakların kapsamını ve içeriğini düzenleyen kurallardır.
Emprevizyon TeorisiSözleşme yapıldıktan sonra önceden öngörülemeyen olağanüstü hallerin doğmasıyla edimin aşırı ağırlaşması durumunda dürüstlük kuralı gereği sözleşmenin uyarlanması veya feshidir.
Kanuna Karşı HileEmredici bir hukuk kuralının öngördüğü yaptırımdan korunmak amacıyla kanundaki başka bir kuraldan yararlanarak yasaklanmış sonucu elde etmektir.
Hakkın Kötüye KullanılmasıBir hakkın haklı bir menfaat olmaksızın sırf başkasına zarar vermek amacıyla veya dürüstlük kuralına açıkça aykırı şekilde kullanılmasıdır. Hukuk düzeni bunu korumaz.
Talep HakkıHukuki ilişkinin içeriğini oluşturan edimin yerine getirilmesini yükümlü kişiden istemek yetkisidir. Asıl hakka bağlı bir yetkidir.
Eda DavasıMahkemeden davalının bir şeyi vermeye veya yapmaya yahut yapmamaya mahkûm edilmesinin talep edildiği dava türüdür (örn. tazminat veya istihkak davası).
Def'iDavalının, davacının iddia ettiği hakkı kabul etmekle birlikte, kendi edimini yerine getirmekten çekinmesini haklı gösterecek karşı sebepleri (örn. zamanaşımı) ileri sürmesidir.
İhkak-ı HakKolluk gücünün zamanında sağlanamayacağı ve hakkın kayba uğrayacağı hallerde kişinin kendi hakkını bizzat kuvvet kullanarak korumasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Zaruret (Iztırar) Hali

Türk Borçlar Kanunu m.64/2'ye göre bir kişi kendini veya başkasını yakın bir zarar tehlikesinden korumak için başkasının malına zarar verirse, hakim tazminatı hakkaniyete göre belirler (örn. yangından kaçarken komşunun kapısını kırmak).

İspat Yükü Kuralı (TMK m.6)

Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür; davacı iddiasını, davalı ise savunmasını kanıtlamak zorundadır.

Alacağın Devri ve Borçlunun Korunması

Borçluya alacağın devredildiği bildirilmemişse, borçlu önceki alacaklıya iyiniyetli olarak ifada bulunarak borcundan tamamen kurtulur (TBK m.186).

Sahipsiz Taşınmazlarda İşgal

TMK m.707 kapsamında sahipsiz bir taşınmaz üzerinde aslen mülkiyet hakkının kazanılmasını sağlayan yola işgal denir; taşınırlarda ise bu yol ihraz olarak adlandırılır.

Mehmet-Yasemin Atakul Meşru Müdafaa Olayı

Adana'da evine girip bebeğini çalmak isteyen hırsızı öldüren çift hakkında savcı, meşru savunma ve zorunluluk halinin dikkate alınarak ceza verilmemesini talep etmiştir.

Para ve Hamiline Yazılı Senetlerde İstisna

Zilyetlik irade dışında elden çıkmış olsa bile, para ve hamiline yazılı senetleri iyiniyetle edinmiş olan kimseye karşı taşınır davası açılamaz (TMK m.990).

Mirastan Yoksunluk ve Af Kurumu

Mirastan yoksunluk sebebi varlığına rağmen miras bırakan o kişiyi affederse, miras bırakan tarafından mahrum edilemez; bu durum duygu açıklamalarına bağlanan hukuki sonuca örnektir.

Eser Sözleşmesinde Götürü Ücret ve Uyarlama

TBK m.480/2 uyarınca başlangıçta öngörülemeyen olağanüstü durumlar götürü bedelle eserin yapılmasına engel olursa yüklenici hâkimden sözleşmenin uyarlanmasını isteyebilir.

Komşu Hakkı ve Taşkınlık Yasağı

TMK m.737 gereğince taşınmaz maliki mülkiyet yetkilerini kullanırken komşularını rahatsız edecek duman, toz, gürültü gibi hoş görülebilecek dereceyi aşan taşkınlıklardan kaçınmak zorundadır.

Resmi Sicil ve Senetlerin Karine Gücü

TMK m.7 gereğince resmi sicil ve senetler belgeledikleri olguların doğruluğuna kanıt oluşturur; içeriğinin doğru olmadığını ispat yükü karşı taraftadır.

Yeni TCK ve Çalıntı Mal Düzenlemesi

Eski yasada yer alan 'bilerek' sözcüğünün yeni TCK'da kaldırılmasıyla hırsızlık malını satın alan kişilerin beraat etmesi zorlaştırılmış, mahkumiyet riski artırılmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Hakkın kazanılmasına yol açan olguların (hukuki olay, hukuki fiil, hukuki işlem) ayrımlarını iyi öğrenin; geniş ve dar anlamda hukuki olay sorularında karıştırmayın.
  • İyiniyet kavramının subjektif (bilgisizlik) esaslı olduğunu ve TMK m.3 uyarınca yasal karine teşkil ettiğini, ispat yükünün karşı tarafa düştüğünü unutmayın.
  • Sahibinin elinden isteği ile çıkan taşınırlar ile isteği dışında (çalınan, kaybolan) çıkan taşınırlar arasındaki hukuki koruma farklarını ve 5 yıllık zamanaşımı kuralını kesinlikle ezberleyin.
  • Dürüstlük kuralı (objektif iyiniyet) ile hakkın kötüye kullanılmasının yasaklanması (TMK m.2) arasındaki farkı ve her ikisinin de hakime tanınan emredici roller içerdiğini göz ardı etmeyin.
  • İtiraz ve def'i arasındaki en önemli pratik farkın; itirazı hakimin re'sen dikkate alması, def'inin ise ancak davalı tarafından ileri sürülmesi gerektiği olduğunu unutmayın.
  • İspat yükü kuralında (TMK m.6) asıl kuralın iddia edenin ispatlaması olduğunu, ancak karineler ve ikrar durumlarında bu yükün kalktığını veya yer değiştirdiğini not edin.