İnfografik
← Ünite 4
Makro İktisat

Ünite 4: Mal ve Para Piyasası Arasındaki İlişkiler

Mal ve Para Piyasası Arasındaki İlişkiler - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 100
Hicks-Hansen Modeli (IS-LM)
Nobel ödüllü iktisatçılar Sir John R. Hicks ve Alvin Hansen tarafından geliştirilen model, Basit Keynesyen analize faiz değişkenini dahil ederek mal ve para piyasasının eş zamanlı denge koşullarını inceler. 'Esneklik Kötümserliği' veya 'Hidrolik Keynesyen Model' olarak da adlandırılır.
Avrupa Merkez Bankası (ECB) Faiz Kararı Örneği
Avrupa Merkez Bankası, politika faizini sıfırda, mevduat faizini yüzde eksi 0,50'de ve marjinal fonlama faizini yüzde 0,25'te sabit tutmuş; enflasyon hedefine güçlü şekilde yaklaşana kadar faizlerin düşük kalacağını ve varlık alım programına yeniden başlanacağını duyurmuştur.
Mahfi Eğilmez'in Para Politikası Analizi
Ünlü iktisatçı Mahfi Eğilmez, para politikasının (faiz, açık piyasa işlemleri, zorunlu karşılıklar) Merkez Bankası bağımsızlığı sayesinde yasa gerektirmeden hızla ve siyaseten düşük maliyetle uygulanabildiğini, bu nedenle son 30 yılda maliye politikasına tercih edildiğini belirtmektedir.
2008 Küresel Krizi ve Merkez Bankaları
2008 Küresel Krizi sonrasında Amerikan Merkez Bankası (FED) ve diğer merkez bankaları benzeri görülmemiş genişletici para politikaları (nicuksal gevşeme, sıfır faiz politikaları) uygulayarak gelişmekte olan ülkelerin sermaye hareketleri ve mal piyasalarını doğrudan etkilemiştir.

Anahtar Kavramlar

IS EğrisiMal piyasasında toplam planlanan harcama ile milli gelirin eşit olduğu (AE = Y) alternatif faiz oranı ve denge milli gelir düzeylerinin geometrik yeridir. Negatif eğimlidir çünkü faiz oranındaki düşüş yatırımları ve dolayısıyla toplam harcamaları artırarak milli geliri yükseltir.
LM EğrisiPara piyasasında reel para arzı ile para talebinin eşit olduğu (M/P = L) alternatif gelir ve faiz bileşimlerinin geometrik yeridir. Pozitif eğimlidir çünkü gelir düzeyinin artması para talebini artırarak denge faiz oranının yükselmesine neden olur.
Hicks-Hansen ModeliSir John R. Hicks ve Alvin Hansen tarafından Basit Keynesyen modelden hareketle geliştirilen, mal ve para piyasasının eş zamanlı olarak birlikte dengeye gelme koşullarını inceleyen IS-LM modelinin diğer adıdır.
Otonom HarcamalarGelir düzeyine bağlı olmayan, bağımsız harcama bileşenleridir. Otonom tüketim, otonom yatırım, kamu harcamaları, transferler ve otonom vergileri kapsar; bu unsurlardaki değişmeler IS eğrisini paralel olarak kaydırır.
Çarpan Kat Sayısı (ke)Otonom harcamalarda meydana gelen bir birimlik değişimin milli gelir denge düzeyinde yaratacağı nihai değişimi gösteren katsayıdır. Formülü 1 / [1 - c(1 - t)] şeklindedir ve marjinal tüketim eğilimi ile vergi haddine bağlıdır.
Yatırımın Faize Duyarlılığı (b)Faiz oranındaki değişmelerin yatırım harcamaları üzerinde yaratacağı duyarlılığı veya tepki derecesini gösteren parametredir. 'b' katsayısının büyüklüğü IS eğrisinin daha yatık olmasını sağlar.
Enflasyonist Açık (Talep Fazlalığı)Toplam planlanan harcamaların toplam üretimden (milli gelirden) fazla olduğu (AE > Y) ve mal piyasasında IS eğrisinin solunda kalan bölgelerde görülen talep fazlalığı durumudur.
Deflasyonist Açık (Arz Fazlalığı)Toplam üretim düzeyinin toplam planlanan harcamalardan fazla olduğu (Y > AE) ve mal piyasasında IS eğrisinin sağında kalan bölgelerde görülen arz fazlalığı durumudur.
Likidite Tercihi TeorisiJohn Maynard Keynes tarafından geliştirilen ve ekonomik birimlerin para talebi kararlarını işlem, ihtiyat ve spekülasyon saikleriyle açıkladığı teoridir.
İşlem Saikli Para TalebiEkonomik birimlerin günlük alışveriş ve ödemelerini gerçekleştirmek amacıyla paranın likidite özelliğinden faydalanmak üzere para tutma isteğidir; gelir düzeyi ile doğru yönlü ilişkilidir.
Spekülasyon Saikli Para TalebiEkonomik birimlerin gelecekteki faiz ve tahvil fiyatı beklentilerine dayanarak servetlerini nakit para veya tahvil şeklinde tutma kararlarını belirleyen saiktir; faiz oranı ile ters yönlü ilişkilidir.
Para Talebinin Gelire Duyarlılığı (k)Gelir düzeyindeki değişimlerin para talebi üzerinde yaratacağı etkiyi gösteren katsayıdır. 'k' katsayısının büyük olması LM eğrisinin daha dik olmasına yol açar.
Para Talebinin Faize Duyarlılığı (h)Faiz oranındaki değişimlerin para talebi üzerinde yaratacağı duyarlılığı gösteren parametredir. 'h' katsayısının büyük olması LM eğrisinin daha yatık olmasını sağlar.
Dışsal Para ArzıPara arzının para otoritesi (Merkez Bankası) tarafından faiz oranından tamamen bağımsız bir şekilde dışsal olarak belirlendiği varsayımıdır; bu nedenle para arz eğrisi dikey eksene paraleldir.
Parasal Aktarım MekanizmasıMerkez bankasının nominal para arzında yaptığı değişimin reel para arzı, faiz oranları ve yatırım harcamaları kanalıyla nihai olarak milli gelir denge düzeyini etkileme sürecidir.
Likidite EtkisiReel para arzında meydana gelen artışın ilk aşamada para piyasasında yarattığı fazlalık nedeniyle denge faiz oranını düşürmesi yönündeki etkidir.
Gelir EtkisiLikidite etkisiyle düşen faiz oranlarının toplam harcamaları ve milli geliri artırması, artan gelirin ise para talebini uyararak faiz oranını tekrar bir miktar yukarı itmesi sürecidir.
Zaman TutarsızlığıPara politikasının hedeflenen gelir düzeyi üzerinde anında sonuç yaratamayarak belirli bir gecikmeyle ve dolaylı olarak ortaya çıkması durumudur.
Likidite TuzağıPara talebinin faize sonsuz duyarlı (h = sonsuz) olduğu ve faiz oranının inebileceği en düşük seviyede (sıfıra yakın) bulunduğu durumda merkez bankası para politikasının tamamen etkinsizleşmesi durumudur.
Maliye PolitikasıHükümetin bütçe aracılığıyla kamu harcamalarını ve vergi oranlarını değiştirerek makroekonomik dengeyi ve milli geliri etkilemeye yönelik uyguladığı politikalardır.
Genişletici Maliye PolitikasıKamu harcamalarının artırılması veya vergilerin azaltılması yoluyla toplam planlanan harcamaları artırarak IS eğrisini sağa kaydıran ve milli geliri yükseltmeyi amaçlayan politikadır.
Dışlama Etkisi (Crowding-Out)Genişletici maliye politikası sonucunda artan gelirle birlikte yükselen faiz oranlarının özel sektör yatırım harcamalarını kısması ve milli gelir artışının bir kısmının kaybedilmesi sürecidir.
İçleme Etkisi (Crowding-In)Daraltıcı maliye politikası veya benzeri durumlarda düşen faiz oranlarının özel yatırımları uyararak milli gelirdeki daralmayı hafifletmesi ve telafi etmesi durumudur.
Tam DışlamaPara talebinin faize tamamen duyarsız olduğu (h = 0) özel durumda, genişletici maliye politikasının yarattığı gelir artışının yükselen faizler nedeniyle tamamen dışlanarak milli gelirde hiçbir artış sağlayamaması durumudur.
Politika KarmasıPara politikası ile maliye politikasının olumsuz yan etkilerini (örneğin maliye politikasının yarattığı dışlama etkisini para politikası yardımıyla) ortadan kaldırmak üzere eş zamanlı ve uyumlu bir şekilde birlikte uygulanmasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

TCMB Para Arzı Müdahaleleri

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın (TCMB) para arzında artış kararı alması, para piyasasında para arz fazlası yaratarak fonların tahvil piyasasına yönelmesine, tahvil fiyatlarının artmasına ve faiz oranlarının düşmesine yol açarak IS-LM dengesini değiştirir.

Keynes'in Likidite Tercihi Teorisi

John Maynard Keynes, ekonomik birimlerin para talebi kararlarını günlük alışverişler için 'işlem', güvence için 'ihtiyat' ve faiz/tahvil spekülasyonları için 'spekülasyon' olmak üzere üç temel saikle incelemiştir.

Dışa Kapalı Ekonomi Varsayımı

Modelin temel versiyonunda dış ticaret (ihracat ve ithalat) ihmal edilmiş, analiz tamamen dışa kapalı bir ekonomi üzerinden kurgulanmıştır; bu durum tasarruf-yatırım eşitliğinin (I = S) doğrudan sağlanmasına imkan tanır.

Tobin'in Marjinal Q Katsayısı

Genişletici para politikası sonucunda düşen faiz oranları tahvil ve varlık fiyatlarını yükseltir; bu durum firmaların yatırım harcamalarını ve Tobin'in marjinal Q katsayısını artırarak sermayenin marjinal etkinliğini olumlu yönde etkiler.

Likidite Tuzağı (h = Sonsuz)

Faiz oranlarının inebileceği en düşük seviyeye (sıfıra) gerilediği ve para talebinin faize sonsuz duyarlı olduğu durumda, para arzı artışları faizleri düşüremez ve para politikası tamamen etkinsizleşir.

Tam Dışlama Durumu (h = 0)

Para talebinin faize tamamen duyarsız olduğu (dik LM eğrisi) özel durumda, genişletici maliye politikasının yarattığı gelir artışı, yükselen faizlerin yatırımları tamamen sıfırlaması (tam dışlama) nedeniyle sıfıra iner ve milli geliri artırmaz.

Maliye Politikasının Araçları

Hükümetler maliye politikasını yürütürken vergi politikası, kamu harcama politikası, borçlanma politikası ve teşvik/dış ticaret politikası olmak üzere dört temel alt politikayı kullanır ve bunların yasalarla düzenlenmesi gerekir.

Zaman Tutarsızlığı Olgusu

Para politikasının etkilerinin ekonomik birimler üzerinde anında değil, dolaylı olarak ve belirli bir gecikmeyle ortaya çıkması literatürde 'zaman tutarsızlığı' olarak adlandırılır ve politika etkinliğini sınırlar.

Otonom Harcama Bileşenleri Formülü

Toplam otonom harcama bileşimi A0 = C0 + cTR0 - cT0 + I0 + G0 şeklinde ifade edilir; bu formüldeki herhangi bir otonom artış IS eğrisini sağa, azalış ise sola kaydırır.

Reel Para Arzı Tanımı (M/P)

IS-LM modelinde fiyatlar genel düzeyinin (P) sabit olduğu varsayıldığından, reel para arzındaki (M/P) değişmeler doğrudan nominal para arzındaki (M) değişmelere eşit olur ve LM eğrisini kaydırır.

Çarpan Katsayısının Bileşenleri

Harcama çarpanı ke = 1 / [1 - c(1 - t)] formülüyle hesaplanır; marjinal tüketim eğiliminin (c) yüksek, marjinal vergi haddinin (t) düşük olması çarpanı büyütür ve IS eğrisini yatıklaştırır.

Sınavda Dikkat Et

  • IS eğrisinin negatif (-), LM eğrisinin ise pozitif (+) eğimli olduğunu asla unutmayın; sınavda eğrilerin yönleriyle ilgili çok sayıda yorum sorusu gelmektedir.
  • Otonom harcama artışlarının IS eğrisini sağa, para arzı artışlarının ise LM eğrisini sağa kaydırdığını karıştırmayın; kayma dinamiklerini iyi ayırt edin.
  • IS eğrisinin eğim katsayısının -(1 / ke.b) olduğunu, harcama çarpanı (ke) veya yatırımın faize duyarlılığı (b) arttıkça IS eğrisinin yatıklaştığını unutmayın.
  • LM eğrisinin eğim katsayısının (k/h) olduğunu; 'k' (gelire duyarlılık) arttıkça eğrinin dikleştiğini, 'h' (faize duyarlılık) arttıkça eğrinin yatıklaştığını iyi ezberleyin.
  • Genişletici maliye politikasının dışlama etkisine (crowding-out) yol açtığını ve bu etkinin yükselen faizler nedeniyle milli gelir artışını sınırladığını mutlaka hesaba katın.
  • Likidite tuzağında (h = sonsuz) para politikasının tamamen etkinsiz, maliye politikasının ise maksimum etkinliğe sahip olduğunu sınavda sıklıkla sorarlar.
  • Para talebinin faize tam duyarsız olduğu (h = 0) özel durumda 'Tam Dışlama' gerçekleştiğini ve maliye politikasının milli gelir üzerinde tamamen etkinsiz kaldığını unutmayın.