Ünite 3: Kısa Dönemde Makro İktisadi Denge

1929 Büyük Depresyonu ve Keynesyen Devrim

Klasik iktisatçıların 'görünmez el' ve kendiliğinden denge varsayımları 1929 Büyük Depresyonu ile çökmüştür. John Maynard Keynes, hükümetlerin kamu harcamalarını artırıp vergileri düşürerek ekonomiye doğrudan müdahale etmesini önermiş ve bu politikalar kapitalist sistemin krizden çıkmasını sağlamıştır.

2008 Küresel Krizi ve Para Politikası Modifikasyonu

2008 yılında ABD'de başlayıp dünyaya yayılan krizde, geleneksel maliye politikalarının yanı sıra modifiye edilmiş Keynesyen para politikaları devreye sokulmuştur. FED ve diğer büyük merkez bankaları piyasadan tahvil alıp likidite sağlayarak (parasal genişleme) harcamaları teşvik etmiştir.

Türkiye Ekonomisinin 2017 Yılı Keynesyen Müdahalesi

Türkiye ekonomisi 2016'nın üçüncü çeyreğinde %0.8 küçülünce, ekonomi yönetimi 2017'de genişletici maliye politikası uygulamıştır. Kredi Garanti Fonu (KGF) ve geçici vergi indirimleri sayesinde talep canlandırılmış ve yıllık büyüme oranı yaklaşık %7 seviyesine yükseltilmiştir.

Haavelmo Teoremi ve Denk Bütçe Çarpanı

Trygve Magnus Haavelmo tarafından ortaya atılan teorem, bütçe açığını artırmadan büyümenin mümkün olduğunu kanıtlar. Kamu harcamaları ve vergiler aynı miktarda (örneğin 50 milyar TL) artırıldığında, bütçe açığı değişmezken GSYH tam olarak 50 milyar TL artış gösterir.

Anahtar Kavramlar

Yapışkan FiyatlarKısa dönemde mal ve hizmet fiyatlarının piyasa koşullarındaki değişimlere anında uyum sağlayamayarak sabit kalması veya çok yavaş değişmesi durumudur. Örneğin, Keynesyen modelde fiyatların yapışkan olması nedeniyle toplam talepteki azalmalar fiyat düşüşlerine değil, doğrudan üretim ve istihdam kayıplarına yol açar.

Planlanan Toplam HarcamalarEkonomideki hanehalklarının, firmaların, devletin ve dış dünyanın belirli bir dönemde satın almayı planladıkları mal ve hizmetlerin toplam değeridir. Formülsel olarak tüketim, planlanan yatırım, kamu harcamaları ve net ihracatın toplamından (C + I + G + X - IM) oluşur.

Planlanmamış Stok DeğişimiFirmaların ürettikleri çıktı miktarı ile piyasada gerçekleşen fiili satışlar arasındaki farktan kaynaklanan, öngörülmeyen envanter birikimi veya erimesidir. Örneğin, toplam harcamaların çıktıdan az olduğu durumlarda satılamayan mallar depolarda birikerek planlanmamış stok artışına yol açar.

45 Derecelik DoğruGelir-harcama diyagramında, yatay eksendeki toplam çıktı (GSYH) ile dikey eksendeki planlanan toplam harcamaların birbirine eşit olduğu tüm noktaların geometrik yeridir. Bu doğru üzerindeki her noktada ekonomi talep yönlü kısa dönemli denge koşulunu sağlar.

Reel Servet EtkisiFiyatlar genel seviyesindeki değişimlerin, hanehalklarının sahip olduğu nominal varlıkların satın alma gücünü değiştirerek tüketim harcamalarını etkilemesidir. Örneğin, fiyatlar arttığında paranın satın alma gücü düşer, hanehalkı kendini daha fakir hisseder ve tüketim harcamalarını azaltır.

Potansiyel GSYHBir ekonominin mevcut tüm üretim faktörlerini (emek, sermaye, doğal kaynaklar) tam ve etkin bir şekilde kullandığında üretebileceği sürdürülebilir maksimum hasıla düzeyidir. Bu hasıla seviyesinde ekonomi doğal işsizlik oranında çalışmaktadır.

Deflasyonist AçıkEkonomideki talep yönlü denge milli gelir düzeyinin, potansiyel (tam istihdam) GSYH düzeyinin altında kalması durumunda ortaya çıkan harcama yetersizliğidir. Bu durum ekonomide durgunluğa, atıl kapasiteye ve işsizliğe yol açar.

Enflasyonist AçıkEkonomideki denge milli gelir düzeyinin, potansiyel GSYH düzeyinin üzerinde gerçekleşmesi durumunda ortaya çıkan aşırı talep durumudur. Kısa dönemde kapasite zorlanarak bu üretim yapılabilse de, uzun dönemde fiyatlar genel seviyesini yükseltici etki yapar.

Çoğaltan (Çarpan)Otonom harcamalarda (yatırım, kamu harcaması vb.) meydana gelen bir birimlik değişimin, denge milli gelir düzeyinde yaratacağı çoklu artış veya azalış oranını gösteren katsayıdır. Örneğin, çoğaltanın 4 olduğu bir ekonomide yatırımlardaki 20 birimlik artış milli geliri 80 birim artırır.

Otonom DeğişkenMilli gelir düzeyindeki değişimlerden etkilenmeyen, modelin dışından belirlenen ve ekonomik aktörlerin kararlarına veya dışsal faktörlere bağlı olan değişkendir. Örneğin, otonom kamu harcamaları devletin bütçe kararlarına göre gelirden bağımsız belirlenir.

Marjinal Tüketim Eğilimi (MPC)Milli gelirde (veya harcanabilir gelirde) meydana gelen bir birimlik artışın ne kadarının tüketim harcamalarına ayrılacağını gösteren katsayıdır. Değeri her zaman 0 ile 1 arasında yer alır; örneğin MPC = 0.75 ise gelirin %75'i tüketime gider.

Marjinal Tasarruf Eğilimi (MPS)Milli gelirde meydana gelen bir birimlik artışın ne kadarının tasarruf edileceğini gösteren katsayıdır. Gelirin harcanmayan kısmı tasarruf edildiği için, marjinal tüketim eğilimi ile toplamı her zaman bire eşittir (MPC + MPS = 1).

Maliye PolitikasıDevletin ekonomik istikrarı sağlamak, işsizliği azaltmak veya enflasyonu önlemek amacıyla kamu harcamaları ve vergilendirme araçlarını kullanmasıdır. Örneğin, durgunluk döneminde kamu harcamalarının artırılması genişletici bir maliye politikasıdır.

Net VergilerHanehalkları ve firmaların devlete ödediği toplam vergi gelirlerinden, devletin bu kesimlere yaptığı transfer ödemelerinin (sosyal yardımlar, sübvansiyonlar vb.) çıkarılmasıyla elde edilen net tutardır.

Transfer ÖdemeleriDevletin karşılığında doğrudan bir mal veya hizmet üretimi talep etmeden, belirli sosyal grupları desteklemek amacıyla yaptığı tek taraflı ödemelerdir. İşsizlik maaşları ve emekli aylıkları transfer ödemelerine örnek gösterilebilir.

Harcanabilir GelirToplam milli gelirden net vergilerin çıkarılmasıyla elde edilen ve hanehalklarının doğrudan tüketim veya tasarruf kararlarında kullanabileceği net gelir düzeyidir (YD = Y - T).

Vergi ÇoğaltanıNet vergilerde meydana gelen bir birimlik değişimin, denge milli gelir düzeyi üzerinde yaratacağı ters yönlü ve dolaylı değişim oranını gösteren katsayıdır. Formülü '-MPC / MPS' şeklinde olup, değeri kamu harcamaları çoğaltanından küçüktür.

Para PolitikasıMerkez bankasının ekonomik büyüme, fiyat istikrarı ve istihdam hedeflerine ulaşmak amacıyla para arzını ve faiz oranlarını yönlendirmesidir. Örneğin, para arzının artırılarak faizlerin düşürülmesi genişlemeci bir para politikasıdır.

Marjinal İthalat Eğilimi (MPI)Milli gelirde meydana gelen bir birimlik artışın ne kadarının ithal mal ve hizmet satın alımına harcanacağını gösteren katsayıdır. MPI arttıkça, yurt içi harcamalardan dışarıya sızıntı artacağı için çoğaltanın değeri küçülür.

Denk Bütçe ÇarpanıKamu harcamaları ile vergi gelirlerinin aynı miktarda artırılması durumunda, bütçe dengesi bozulmadan milli gelirin tam olarak kamu harcamalarındaki artış kadar artacağını savunan Haavelmo teoremine dayalı katsayıdır.

Doğal İşsizlik OranıEkonomide friksiyonel (geçici) ve yapısal işsizliğin toplamından oluşan, enflasyonist baskı yaratmayan ve potansiyel GSYH düzeyine denk gelen sürdürülebilir işsizlik seviyesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Türkiye'de Tüketim ve Tasarruf Eğilimleri Oranları

İktisatçı Mahfi Eğilmez'in analizine göre, Türkiye ekonomisinde GSYH içindeki tüketim harcamaları esas alındığında marjinal tüketim eğilimi (MPC) yaklaşık 0.70, marjinal tasarruf eğilimi (MPS) ise 0.30 olarak kabul edilmektedir.

Richard Kahn ve Çarpan Mekanizmasının Doğuşu

Kamu harcamalarının milli gelir üzerinde yaratacağı çoklu artış etkisini gösteren çarpan (çoğaltan) mekanizması, iktisat literatüründe ilk kez Richard Kahn tarafından istihdam çarpanı bağlamında ortaya atılmış, daha sonra Keynes tarafından geliştirilmiştir.

Temsili Ekonomi Tablosu Yatırım ve Kamu Harcaması Değerleri

Kitapta kullanılan varsayımsal modelde, analiz kolaylığı sağlamak amacıyla planlanan yatırım harcamaları (I) 90 birim, kamu harcamaları (G) 130 birim ve net ihracat (X-IM) ise -10 birim olarak sabitlenmiştir.

Temsili Ekonomide Denge Gelir Seviyesi

Kitaptaki Tablo 3.1 ve Tablo 3.2 verilerine göre, planlanan toplam harcamaların toplam çıktıya eşitlendiği (Harcama = Çıktı = 600) denge milli gelir düzeyi tam olarak 600 birim olarak gerçekleşmektedir.

İthalatın Gelire Bağımlılığı ve Denge Noktası

İthalatın gelire bağlı olarak değiştiği Tablo 3.5 modelinde, ihracat 65 birim otonom iken, ithalat her 40 birimlik gelir artışında 6 birim artmaktadır. Bu modelde de denge milli gelir düzeyi yine 600 birim olarak hesaplanmıştır.

İhracat Artışının Çoğaltan Etkisi Deneyi

Tablo 3.6'da otonom ihracatın 16 birim artarak 65'ten 81 birime yükseldiği senaryoda, denge milli gelir düzeyi 600'den 640 birime çıkmıştır. Bu durum, dışa açık ekonomide çoğaltanın 2.5 olduğunu somut olarak göstermektedir.

Net İhracatın Sıfır Olduğu Gelir Seviyesi

Şekil 3.12'deki net ihracat grafiğine göre, otonom ihracatın 65 birim olduğu ve ithalatın gelire bağlı yükseldiği modelde, milli gelir tam olarak 530 birim olduğunda ihracat ithalata eşitlenmekte ve net ihracat sıfır olmaktadır.

Yatırım Artışının Çoğaltan Etkisi Senaryosu

Tablo 3.3'te firmaların iyimser beklentilerle planlanan yatırımlarını 20 birim artırarak 90'dan 110 birime çıkardığı durumda, denge milli gelir düzeyi 600 birimden 680 birime yükselerek 4 katlık bir çarpan etkisi sergilemiştir.

Emeklilere İkramiye ve Ek Vergi Örneği

Mahfi Eğilmez'in analizinde, 12 milyon emekli ve kamu çalışanına 1.000'er TL (toplam 12 milyar TL) ikramiye verilip aynı miktarda ek vergi toplandığında, bütçe açığı değişmeden GSYH'nin net olarak 12 milyar TL artacağı hesaplanmıştır.

Dışa Açık Ekonomide Sızıntıların Çoğaltana Etkisi

Dışa açık ekonomide marjinal tüketim eğiliminin 0.75 ve marjinal ithalat eğiliminin 0.15 olduğu durumda, çoğaltan katsayısı 2.5'e gerilemektedir. Bu durum, ithalat sızıntısının çoğaltan gücünü %37.5 oranında azalttığını gösterir.

Fiyat Değişimlerinin Tüketim Eğrisi Kaymaları

Şekil 3.4'te gösterildiği üzere, fiyatlar genel seviyesindeki artış planlanan toplam harcama doğrusunu aşağı kaydırarak denge gelirini Y0'dan Y1'e düşürürken, fiyat azalışları ise doğruyu yukarı kaydırarak geliri Y2'ye yükseltir.

Sınavda Dikkat Et

Denge koşulunu unutma: Kısa dönem makroekonomik denge her zaman planlanan toplam harcamaların toplam çıktıya eşit olduğu 'Y = C + I + G + (X - IM)' noktasında kurulur.
Stok değişimlerine dikkat et: Harcama çıktıdan büyükse stoklar azalır ve üretim artar; harcama çıktıdan küçükse stoklar artırılır ve üretim azaltılır.
Reel servet etkisinin yönünü karıştırma: Fiyatlar genel seviyesi arttığında reel servet azalır, bu da tüketim doğrusunu aşağı kaydırarak denge gelirini düşürür.
Çoğaltan formüllerini ezberle: Basit çoğaltan '1 / (1 - MPC)', vergi çoğaltanı '-MPC / MPS' ve dışa açık ekonomi çoğaltanı '1 / (1 - MPC + MPI)' formülleriyle hesaplanır.
Vergi çoğaltanının işaretine ve gücüne dikkat et: Vergi çoğaltanı her zaman negatif işaretlidir ve mutlak değerce kamu harcamaları çoğaltanından daha küçüktür.
Dış ticaretin çoğaltanı küçülttüğünü bil: İthalat sızıntısı (MPI) nedeniyle dışa açık ekonomilerde çoğaltan etkisi, kapalı ekonomilere göre her zaman daha düşüktür.
Denk bütçe çarpanının sonucunu unutma: Kamu harcamaları ve vergiler eşit miktarda artırıldığında, bütçe dengesi değişmezken milli gelir tam olarak harcama artışı kadar artar.