Ünite 4: Ticari Borçlar

6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK)

6102 sayılı yeni Türk Ticaret Kanunu, kambiyo senetleri ve şirketlerin defter tutma düzenini uluslararası standartlara uyumlu hale getirmiştir. Kanunun 4. Kısmı tamamen kambiyo senetleri (poliçe, bono, çek) düzenlemelerine ayrılmıştır.

A İşletmesi 5.000 TL Mal Alış Örneği

1 Ağustos 2012 tarihinde A İşletmesinden 5.000 TL tutarında 31 gün vadelİ mal alınmış, %18 KDV ile birlikte toplam 5.900 TL borç Satıcılar hesabında izlenmiş ve ay sonunda nakden ödenmiştir.

B İşletmesi Etkin Faiz Oranı Uygulaması

1 Eylül 2012 tarihinde peşin fiyatı 10.000 TL olan mal 2 ay vadelİ 12.000 TL'ye alınmış, %9,54 etkin faiz oranıyla Eylül ayı finansman gideri 955 TL, Ekim ayı finansman gideri ise 1.045 TL olarak hesaplanmıştır.

Q İşletmesi Yabancı Para Alış İşlemi

10 Ekim 2012 tarihinde Q İşletmesinden 20.000 Euro tutarında mal satın alınmıştır. İşlem tarihindeki döviz kuru 1 Euro = 2,30 TL baz alınarak kayıtlar 46.000 TL üzerinden gerçekleştirilmiştir.

Anahtar Kavramlar

Ticari Borçİşletmenin esas ticari faaliyetlerini sürdürmek amacıyla yaptığı kredili mal ve hizmet alışlarından doğan borçlardır. Örneğin beyaz eşya satan bir işletmenin kredili buzdolabı alması ticari borç oluşturur.

Satıcılar Hesabı (320)İşletmenin faaliyet konusu ile ilgili her türlü mal ve hizmet alımlarından kaynaklanan senetsiz borçların izlendiği pasif karakterli ana hesaptır. Alacak kalanı vererek işletmenin satıcılara ödemesi gereken tutarı gösterir.

Ertelenmiş Ticari Borçlar Vade Farkı Hesabı (325)Peşin fiyat ile vadeli tutar arasındaki vade farkının finansman unsuru olarak ayrıştırılması amacıyla kullanılan negatif pasif düzenleyici bir hesaptır. Dönem sonlarında etkin faiz yöntemiyle finansman giderine dönüştürülür.

Etkin Faiz YöntemiGelecekteki nakit akışlarını borcun ilk muhasebeleştirmedeki peşin değerine iskonto eden ve finansman giderinin dönemlere dağıtılmasında kullanılan yöntemdir. TMS standartları gereği zorunludur.

Borç Senetleri Hesabı (321/421)İşletmenin esas faaliyetleri dolayısıyla kredili mal ve hizmet alımları karşılığında düzenleyip verdiği senetli borçların nominal değerleriyle izlendiği pasif karakterli hesaptır.

Kambiyo SenetleriTürk Ticaret Kanunu'nda tanımlanan, alacaklının hakkını ispatlamak için kullanabileceği poliçe, bono ve çek gibi kıymetli evrak türleridir. Kayıtsız şartsız belirli bir paranın ödenmesini taahhüt eder.

PoliçeAlacaklının borçlusundan olan alacağını, borçlu bulunduğu üçüncü bir tarafa devretme esasına dayanan genellikle üç taraflı (keşideci, muhatap, lehtar) bir kambiyo senedidir.

Bono (Emre Yazılı Senet)Borçlu tarafından düzenlenen ve senet bedelini yine düzenleyenin ödeyeceği, ikili bir ilişkiye dayanan yazılı ödeme yükümlülüğüdür.

Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri Hesabı (103)İşletme tarafından bir bankaya hitaben düzenlenen ödeme emirlerinin izlendiği hesaptır. Ancak ileri tarihli verilen çekler özün önceliği gereği borç senedi niteliği taşır.

Nominal DeğerSenet üzerinde yazılı olan ve senedin vade sonunda ulaşacağı, faiz ve vade farkını da içeren ana değeri ifade eder.

Alınan Depozito ve Teminatlar (326/426)Üçüncü kişilerin belirli bir iş yapmalarını veya aldıkları bir değeri geri vermelerini sağlamak amacıyla nakit olarak alınan teminatların izlendiği pasif karakterli hesaplardır.

Nazım HesaplarMali tablo dipnotlarında veya bilançonun bilanço dışı nazım hesaplar bölümünde izlenen, ayni teminatlar gibi bilanço eşitliğini etkilemeyen bilgi amaçlı hesaplardır.

Diğer Borçlar Grubu (33/43)Herhangi bir ticari nedene dayanmadan meydana gelen, personelden, ortaklardan veya diğer ilgili taraflardan kaynaklanan borçların izlendiği bilanço grubudur.

Ortaklara Borçlar Hesabı (331/431)İşletmenin ortaklarına olan temettü, sermaye azaltımı veya kısa vadeli nakit borçlanmaları gibi yükümlülüklerinin izlendiği hesaptır.

İştiraklere Borçlarİşletmenin iştirak seviyesindeki ortaklık payları dışındaki ticari olmayan nedenlerle bu kuruluşlara olan borçlarının izlendiği hesaptır.

Bağlı Ortaklıklara Borçlarİşletmenin kontrolü altındaki bağlı ortaklıklara olan ticari nitelikteki borçlar dışındaki borçlarının takip edildiği hesaptır.

Senedin YenilenmesiVadesi gelen bir senedin ödenememesi durumunda alacaklı ile anlaşarak yeni bir vade ve daha yüksek nominal değerle yeni senet düzenlenmesi işlemidir.

İştirak Taahhüdünden Doğan BorçŞirketin kuruluşu veya sermaye artırımı sırasında ortakların taahhüt ettiği ve yeni TTK borçlanma yasağı kapsamında istisna tutulan sermaye borcudur.

Özün Önceliği Kavramıİşlemlerin hukuki biçimlerinden ziyade ekonomik özlerini ve gerçeği yansıtarak muhasebeleştirilmesini öngören temel muhasebe ilkesidir (Örn: ileri tarihli çeklerin senet yazılması).

Tfa Edilmiş MaliyetFinansal borçların etkin faiz yöntemi kullanılarak iskonto edilmiş, vade farkı ve faiz giderlerinin dönemselleştirilmiş net bilanço değeridir.

Diğer Önemli Bilgiler

Poliçe Kanuni Unsurları (TTK Md. 671)

Poliçe metninde 'poliçe' kelimesini, kayıtsız şartsız havaleyi, muhatap adını, vadeyi, ödeme yerini, lehtar adını, düzenlenme tarih/yerini ve düzenleyenin imzasını içermesi kanunen zorunludur.

Bono Kanuni Unsurları (TTK Md. 776)

Bono veya emre yazılı senet metninde bono kelimesini, kayıtsız şartsız ödeme vaadini, vadeyi, ödeme yerini, lehtar adını, düzenlenme tarih ve yerini ile keşideci imzasını barındırmalıdır.

Çek Kanuni Unsurları ve Banka Zorunluluğu

TTK Madde 780 ve 782 gereğince Türkiye'de ödenecek çeklerde muhatap ancak bir banka olabilir; diğer kişiler üzerine düzenlenen çekler yalnız havale hükmündedir ve çekte vade yoktur.

C İşletmesi Senetli Mal Alışı Örneği

1 Eylül 2012 tarihinde peşin fiyatı 40.000 TL olan mal için 42.000 TL nominal değerli 2 ay vadeli senet düzenlenmiş, %2,47 etkin faiz oranıyla dönem finansman giderleri ayrıştırılmıştır.

Senedin Yenilenmesi ve Likidite Sıkıntısı

30 Eylül 2012 tarihinde E İşletmesine olan 3.000 TL nominal değerli senedini ödeyemeyen işletme, 3.300 TL nominal değerli 6 aylık yeni senet vererek vade yenilemiş ve aradaki farkı finansman gideri yazmıştır.

Geçici Teminat ve Teminat Mektubu Örneği

25 Ekim 2012 tarihinde inşaat işi için 4 işletmeden alınan 5.000'er TL'den toplam 15.000 TL nakit teminat Alınan Depozito ve Teminatlar hesabına kaydedilirken, X işletmesinin teminat mektubu Nazım Hesaplarda izlenmiştir.

Dünya Gazetesi Borçlanma Yasağı Makalesi

İbrahim Ekinci'nin 16 Mart 2012 tarihli yazısında, yeni TTK'ya göre ortakların iştirak taahhüdü dışındaki borçlanmalarının yasak olduğu ve aykırı durumlarda adli para cezası uygulanacağı belirtilmiştir.

Ali Çiçekli Bağımsız Denetim ve UFRS Yazısı

6335 sayılı kanunla yapılan değişiklikler uyarınca yasal defterlerin VUK hükümlerine göre tutulmaya devam edileceği, finansal tabloların ise KGK UFRS/TMS standartlarına uygun hazırlanacağı vurgulanmıştır.

PAYE İşletmesi Ortak Borç Ödeme Örneği

PAYE işletmesi ortak Tahsin Kaya'dan 20.000 Dolar borç alarak K Bankasındaki döviz kredisini kapatmış, daha sonra kuru 1,76'dan öderken kambiyo kârı elde etmiştir.

TUAŞ Kar Dağıtımı ve Temettü Örneği

30 Mart 2012 tarihinde TUAŞ dönemi kârından Ali Tat, Can Kan ve Nur Akın'a sermaye payları oranında toplam 16.000 TL temettü dağıtma kararı alarak Ortaklara Borçlar hesabına kaydetmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Ticari borçların esas faaliyet konusuyla doğrudan ilişkili olması gerektiğini unutmayın; esas faaliyet dışı borçlar ticari borç olarak değerlendirilmez.
TMS ve VUK arasındaki vade farkı uygulaması farkına dikkat edin; standartlar vade farkını finansman gideri yaparken VUK maliyete ekler.
İleri tarihli verilen çeklerin özün önceliği kavramı gereği hazır değerlerde değil, 321 Borç Senetleri hesabında izlendiğini kesinlikle unutmayın.
Borç senetlerinin her zaman nominal değerleri ile kayda alındığını, ara dönemlerde itfa edilmiş maliyetle raporlandığını göz ardı etmeyin.
Ayni teminatların bilanço hesaplarında değil, Nazım Hesaplarda takip edildiği kuralı sınavda sıklıkla sorulur.
Senedin yenilenmesi işlemlerinde eski senedin kapatılıp yeni senedin verilmesi sırasında aradaki farkın finansman gideri olarak kaydedileceğini hatırlayın.
Yeni TTK'ya göre ortakların şirkete borçlanma yasağının istisnalarından biri olan iştirak taahhüdü ve emsaline uygun ticari işlemleri iyi kavrayın.