Ünite 3: Modern Yönetim Kuramları

Norbert Wiener (1948)

1948 yılında yayımladığı 'Sibernetik: Hayvanda ve Makinede Kontrol ve İletişim' adlı kitabıyla, sistem yaklaşımına yönetsel kontrol, bilgi akışı ve geri besleme kavramlarını kazandırarak kuramın gelişimine matematiksel bir temel sunmuştur.

Tavistock Enstitüsü Araştırması (1950'ler)

Eric Trist ve Ken Bamforth liderliğinde İngiltere'deki kömür madenlerinde yapılan bu çalışma, yeni mekanize üretim yöntemlerinin işçilerin sosyal bağlarını kopararak verimliliği düşürdüğünü saptamış ve Sosyo-Teknik Sistem Teorisi'ni doğurmuştur.

Burns ve Stalker Araştırması (1961)

Londra Tavistock Enstitüsü'nden araştırmacılar, 20 suni ipek ve elektronik firmasında yaptıkları incelemelerle, durağan çevrelerde 'mekanik', dinamik çevrelerde ise 'organik' örgüt yapılarının başarılı olduğunu ortaya koymuşlardır.

Lawrence ve Lorsch Araştırması (1967)

Harvard Business School akademisyenleri, plastik (dinamik), gıda (orta) ve ambalaj (sabit) sektörlerindeki 10 işletmeyi inceleyerek, yüksek çevre belirsizliğinde başarılı olan firmaların hem farklılaşma hem de bütünleşme düzeylerinin yüksek olduğunu bulmuşlardır.

Anahtar Kavramlar

SistemBelirli bir amaç doğrultusunda ortak özelliklere sahip olan, birbirleriyle, bütünle ve çevreyle ilişkili parçalardan ve süreçlerden oluşan dinamik bir bütündür.

Alt SistemBir sistemi oluşturan, kendi içinde de bir bütünlük gösteren ancak sistemin genel amacına katkı sağlayacak şekilde koordine edilen daha küçük parçalardır.

Açık SistemDış çevresiyle sürekli olarak hammadde, enerji, bilgi gibi girdi ve çıktı alışverişinde bulunan, çevreye uyum sağlayarak varlığını sürdüren dinamik sistemdir.

Kapalı SistemÇevresiyle hiçbir girdi-çıktı alışverişi yapmayan, dış dünyadaki değişimlerden etkilenmeyen ve teorik olarak durağan olan sistem türüdür.

Girdi (Input)Bir organizasyonun mal veya hizmet üretebilmek amacıyla dış çevreden tedarik ettiği hammadde, insan gücü, finansal kaynak, malzeme ve bilgi gibi unsurlardır.

Süreç (Process)Sisteme dahil edilen girdilerin, yönetsel ve teknolojik işlemler aracılığıyla katma değer kazanarak daha değerli çıktılara dönüştürülmesi faaliyetidir.

Çıktı (Output)Süreç aşamasının tamamlanmasıyla ortaya çıkan, dış çevreye sunulan nihai ürün, hizmet, atık madde veya üretilen yeni bilgi kaynaklarıdır.

Geri Bildirim (Feedback)Sistem çıktılarının dış çevrede yarattığı etkilerin ölçülerek, sistemin girdilerini veya süreçlerini düzeltmek ya da geliştirmek amacıyla geri gönderilen bilgi akışıdır.

Negatif Geri BildirimSistemde planlanan hedeften sapma veya eksiklik olduğunda devreye giren, sistemi tekrar başlangıçtaki dengeli ve istenen duruma getirmeye çalışan düzeltici mekanizmadır.

Pozitif Geri BildirimSistemin çıktılarındaki olumlu bir artışı veya değişimi destekleyerek, bu değişimin büyüyerek devam etmesini sağlayan ve sistemi yenileyen mekanizmadır.

EntropiTermodinamiğin ikinci yasası olup, doğadaki tüm sistemlerin zamanla düzensizleşme, bozulma, enerjisini kaybetme ve nihayetinde kendi kendini yok etme eğilimidir.

Negatif EntropiAçık sistemlerin dış çevreden hammadde, enerji ve bilgi alarak entropinin bozucu etkilerini en aza indirmesi, hayatta kalmayı ve dengede kalmayı başarması durumudur.

SinerjiBütünün, kendisini oluşturan parçaların tek tek toplamından daha fazla ve anlamlı bir değer yaratması durumudur; halk arasında 'birlikten kuvvet doğar' sözüyle açıklanır.

Sistem SınırlarıBir sistemi dış çevresinden ayıran, sistemin nerede başlayıp nerede bittiğini belirleyen ve iç unsurların kontrolünü kolaylaştıran esnek veya katı çizgilerdir.

Durumsallık YaklaşımıHer yerde ve her zaman geçerli en iyi tek bir örgüt yapısı olmadığını, en uygun yönetim tarzının organizasyonun karşılaştığı iç ve dış koşullara bağlı olduğunu savunan yaklaşımdır.

Mekanik Örgüt YapısıDış çevrenin durağan olduğu durumlarda etkili olan, yüksek derecede uzmanlaşma, merkezi yetki, dikey iletişim ve katı kurallara sahip bürokratik yapıdır.

Organik Örgüt YapısıHızlı değişen dinamik çevrelerde esneklik sağlayan, adem-merkeziyetçi yetki dağılımına, yatay iletişime ve takım çalışmasına dayalı yaratıcı yapıdır.

Farklılaşma (Differentiation)Bir organizasyon içindeki departmanların, üstlendikleri görevlerin niteliğine göre yapısal, yönetsel ve davranışsal açılardan gösterdikleri farklılıkların ve bölümlerin sayısıdır.

Bütünleşme (Integration)Farklılaşmış departmanların, organizasyonun ortak amaçlarını gerçekleştirmek üzere uyum, iş birliği ve koordinasyon içinde çalıştırılması sürecidir.

Birim ÜretimiMüşterinin özel isteklerine göre, standart olmayan araçlarla tek tek veya küçük partiler halinde gerçekleştirilen, teknik karmaşıklığı en düşük üretim teknolojisidir.

Kitle ÜretimiStandart ürünlerin, montaj hatları kullanılarak çok büyük miktarlarda ve fabrikasyon yöntemlerle üretildiği, mekanik yapıya uygun teknoloji türüdür.

Süreç ÜretimiÜretim sürecinin tamamen otomatikleştiği, petrol rafinerileri veya kimya tesisleri gibi sürekli akış gösteren en karmaşık teknoloji düzeyidir.

Sosyo-Teknik SistemBir organizasyonun verimli çalışabilmesi için teknik altyapı (teknoloji, makineler) ile sosyal yapının (insan ilişkileri, gruplar) bir arada optimize edilmesi gerektiğini savunan teoridir.

Diğer Önemli Bilgiler

Joan Woodward Araştırması (1950-1960)

İngiltere'de 100 imalat firmasında yürütülen bu tarihi araştırma, üretim teknolojilerini birim, kitle ve süreç üretimi olarak sınıflandırmış ve teknolojinin örgüt yapısı üzerindeki belirleyici etkisini ilk kez deneysel olarak kanıtlamıştır.

Robert Duncan'ın Matrisi (1972)

3 imalat ve 3 Ar-Ge işletmesindeki 22 karar birimiyle yapılan çalışmada, çevreyi basit-karmaşık ve statik-dinamik boyutlarında incelemiş, statik-dinamik boyutun yöneticilerin belirsizlik algısını çok daha fazla etkilediğini saptamıştır.

Russell Ackoff'un Bütünlük İlkesi

Sistem teorisyeni Ackoff, bir sistemi parçalarına ayırıp her parçayı tek başına en iyi hale getirmenin, sistemin bütün olarak en iyi şekilde çalışmasını engellediğini belirterek koordinasyonun önemini vurgulamıştır.

Aston Grubu Araştırmaları (Derek Pugh)

İngiltere'de 46 kamu ve özel sektör işletmesinde yapılan araştırmada, örgüt yapısını etkileyen en önemli değişkenin teknoloji değil, çalışan sayısı ile ölçülen 'örgüt büyüklüğü' olduğunu ileri sürmüşlerdir.

James Thompson'ın Sınıflandırması (1967)

Teknolojileri bağlı, aracı ve yoğun olarak üçe ayıran Thompson, organizasyonların girdileri çıktılara dönüştürürken kullandıkları koordinasyon ve teknoloji tiplerini sistem düşüncesiyle modellemiştir.

Charles Perrow'un İki Boyutlu Modeli

Teknolojiyi işin çeşitliliği ve analiz edilebilirliği boyutlarında inceleyerek rutin, mühendislik, ustalık ve rutin olmayan işler olarak sınıflandırmış, rutin dışı işlerde organik yapıların şart olduğunu savunmuştur.

Termostat Örneği

Sistem yaklaşımında negatif geri bildirimi açıklamak için kullanılan en somut örnektir; oda sıcaklığı belirlenen derecenin altına düştüğünde çalışıp hedefe ulaşınca kapanarak dengeyi sağlar.

Birlikten Kuvvet Doğar (2+2=5)

Sistem yaklaşımındaki sinerji kavramını açıklayan matematiksel ifadedir; alt sistemlerin bir araya gelerek kendi bireysel güçlerinin toplamından daha büyük bir bütünsel güç yaratmasını simgeler.

Mekanik Yapıda İletişim

Burns ve Stalker'ın modeline göre mekanik yapılarda iletişim dikey, resmi ve yukarıdan aşağıya emir-komuta zincirine bağlıyken; organik yapılarda yatay, gayriresmi ve bilgi paylaşımı odaklıdır.

Çalkantılı Çevre (Turbulent Field)

Emery ve Trist'in modelindeki en karmaşık çevre türüdür; değişim hızının çok yüksek, belirsizliğin maksimum olduğu ve günümüz modern işletmelerinin faaliyet gösterdiği dinamik ortamı ifade eder.

Sınavda Dikkat Et

Sistem yaklaşımının bir yönetim kuramı değil, olayları ele alış şekli ve bütüncül bir 'düşünce tarzı' olduğunu unutma; sınavlarda bu ayrım sıkça sorulur.
Negatif geri bildirim ile negatif entropiyi karıştırma; negatif geri bildirim sistemi dengeye getiren düzeltici bilgi akışıdır, negatif entropi ise sistemin hayatta kalma gücüdür.
Burns ve Stalker'ın 'Mekanik' (durağan çevre) ve 'Organik' (dinamik çevre) yapı ayrımını çok iyi öğren; bu ünite sorularının en popüler konularından biridir.
Woodward'ın teknoloji sınıflandırmasında kitle üretiminin 'mekanik', birim ve süreç üretimlerinin ise 'organik' yapı gerektirdiğini ezberle.
Robert Duncan'ın çevre matrisinde 'statik-dinamik' boyutunun, belirsizlik algısı üzerinde 'basit-karmaşık' boyutundan çok daha etkili olduğunu aklında tut.
James Thompson'ın aracı teknoloji örneği olarak bankalar ve telefon şirketlerini, yoğun teknoloji örneği olarak ise acil servis ve Formula-1 pit ekibini kodla.