← Ünite 2
İşletme Yönetimi

Ünite 2: Klasik ve Neo-Klasik Yönetim Kuramları

1916 - Genel ve Endüstriyel Yönetim
Henri Fayol'un yönetim biliminin temelini atan 'Administration Industrielle et Generale' adlı eseri ilk kez 1916 yılında Madencilik Endüstrisi Birliği Bülteni'nde yayınlanmıştır. Eser, 1949 yılında Constance Storrs tarafından İngilizceye çevrilerek küresel düzeyde yaygınlaşmıştır.
1927-1932 Hawthorne Deneyleri
Elton Mayo ve ekibi tarafından Western Electric firmasının Chicago yakınlarındaki Hawthorne fabrikasında 5 yıl boyunca yürütülen araştırmalar, organizasyonlarda biçimsel olmayan grupların ve insan ilişkilerinin önemini bilimsel olarak kanıtlamıştır.
Philadelphia İplik Fabrikası Araştırması
Elton Mayo, Hawthorne öncesinde Philadelphia'daki bir iplik fabrikasında personel devir hızının %250 olduğu bir bölümde araştırma yapmış; işçilere kendi belirledikleri dinlenme molalarını vererek devir hızını %6 düzeyine düşürmüştür.
Gilbrethlerin Tuğla Örme Standardizasyonu
Frank ve Lillian Gilbreth, inşaat sektöründe yaptıkları hareket etüdü çalışmalarıyla tuğla örme işindeki gereksiz hareketleri elemiş, işçilerin günlük tuğla koyma sayısını yorulmadan 1000'den 2700'e çıkarmayı başarmışlardır.

Anahtar Kavramlar

Sistemli Kaytarmaİşçilerin kendi çıkarlarını korumak ve işverenlerin beklentilerini sınırlamak amacıyla üretim çıktılarını bilinçli ve organize bir şekilde sınırlandırmasıdır. Taylor, bu durumun hatalı yönetim sistemlerinden kaynaklandığını savunmuştur.
Düşünsel Devrimİşçi ve işverenlerin, yaratılan artı değerin nasıl paylaşılacağı konusunda çatışmak yerine, bu artı değeri işbirliği içinde nasıl artıracaklarına odaklanmalarını ifade eden zihniyet değişimidir.
Fonksiyonel UstabaşılıkTaylor'un geliştirdiği, tek bir ustabaşı yerine işçilerin uzmanlık alanlarına göre ayrılmış (maliyet, disiplin, bakım vb.) sekiz farklı fonksiyonel ustabaşı tarafından denetlenmesini öngören yönetim sistemidir.
İstisna İlkesiYöneticilerin rutin ve standart işleri alt kademelere devrederek, sadece belirlenen standartlardan sapan çok iyi veya çok kötü olağanüstü durumları (istisnaları) analiz edip karar alması ilkesidir.
Gantt GrafiğiHenry L. Gantt tarafından geliştirilen, yapılacak işlerin başlangıç ve bitiş tarihlerini, planlanan ve gerçekleşen üretim miktarlarını karşılaştırmalı olarak gösteren görsel planlama ve denetim aracıdır.
Amaçlara Göre YönetimPeter Drucker tarafından geliştirilen, organizasyonun genel amaçları ile çalışanların bireysel amaçlarının uyumlaştırılmasını ve performansın önceden belirlenmiş somut hedeflere göre değerlendirilmesini öngören sistemdir.
Yönetim SüreciHenri Fayol tarafından tanımlanan; planlama, örgütleme, yöneltme, koordinasyon ve denetim olmak üzere beş temel fonksiyondan oluşan evrensel yönetim döngüsüdür.
Yöneltme BirliğiFayol'un ilkelerinden biri olup, emir-komuta zincirinde kargaşa yaşanmaması için her astın yalnızca tek bir üstten emir alması gerektiğini savunan ilkedir.
Esprit de CorpsFayol'un organizasyonda çalışanların moralini güçlendirmeyi, uyumlu ilişkiler kurmayı ve birbirlerine kenetlenmelerini sağlamayı ifade eden 'ekip ruhu' ilkesidir.
Karizmatik OtoriteMax Weber'e göre, kaynağını liderin sahip olduğu düşünülen olağanüstü, insanüstü veya doğaüstü kişisel niteliklerden ve güçlerden alan itaat ilişkisidir.
Akılcı-Yasal OtoriteKaynağını kişilerden değil, önceden belirlenmiş yasalara, kurallara, yönetmeliklere ve rasyonel olarak tasarlanmış pozisyonlara duyulan inançtan alan otorite türüdür.
GayrişahsilikBürokratik organizasyonlarda kararların ve ilişkilerin kişisel duygulardan, kayırmacılıktan ve kaprislerden arındırılarak tamamen yazılı kurallara göre tarafsızca yürütülmesidir.
Mekanik ÖrgütTom Burns'e göre, durağan çevre koşullarında tercih edilen, görevlerin kesin sınırlarla tanımlandığı, dikey iletişimin ve sıkı hiyerarşik denetimin egemen olduğu bürokratik yapıdır.
Organik ÖrgütDinamik ve hızlı değişen çevre koşullarında tercih edilen, görevlerin sürekli yeniden tanımlandığı, yatay iletişimin ve katılımcı karar almanın ön planda olduğu esnek yapıdır.
Parkinson YasasıC. Northcote Parkinson tarafından ortaya konan, organizasyondaki iş miktarından bağımsız olarak, memurların birbirleri için iş yaratması sonucu personel sayısının sürekli artması eğilimidir.
Hawthorne EtkisiÇalışanların, kendileriyle ilgilenildiğini, değer verildiklerini ve bir araştırmanın parçası olduklarını hissettiklerinde, fiziksel koşullardan bağımsız olarak performanslarını artırma eğilimidir.
Ayaktakımı Hipoteziİnsanların sadece kendi bireysel ekonomik çıkarlarını maksimize etmek için çalışan rasyonel varlıklar olduğunu savunan, Mayo'nun Hawthorne deneyleriyle çürüttüğü klasik varsayımdır.
X KuramıDouglas McGregor'un, insanların doğası gereği çalışmayı sevmediğini, sorumluluktan kaçtığını ve ancak zorlama, denetim ve ceza tehdidiyle çalıştırılabileceğini savunan klasik yönetim varsayımıdır.
Y Kuramıİnsanların çalışmayı oyun veya dinlenme gibi doğal gördüğünü, uygun koşullarda sorumluluk üstleneceğini ve kendi kendini denetleyebileceğini savunan neo-klasik varsayımdır.
Bağlantı İğneleriRensis Likert'in Sistem 4 modelinde, birden fazla çalışma grubuna üye olarak gruplar arasında bilgi akışını ve koordinasyonu sağlayan ortak elemanları ifade eden kavramdır.
Yönetsel KafesBlake ve Mouton tarafından geliştirilen, yöneticilerin insana yönelik ilgi ve üretime yönelik ilgi düzeylerini iki eksende analiz eden 9x9'luk matris modelidir.
Olgunlaşma ModeliChris Argyris'in, bireylerin çocuksu edilgenlikten yetişkin etkenliğine doğru gelişimini ve klasik organizasyon yapılarının bu olgunlaşmayı nasıl engellediğini açıklayan modelidir.
Hijyen FaktörleriFrederick Herzberg'e göre, ücret, iş güvencesi ve çalışma koşulları gibi eksikliği durumunda iş tatminsizliği yaratan, ancak varlığı doğrudan tatmin sağlamayan faktörlerdir.
İş ZenginleştirmeÇalışanın işine daha fazla yetki, sorumluluk, karar alma ve kendini geliştirme fırsatları eklenerek işin içeriğinin dikey olarak geliştirilmesi sürecidir.
SinerjiSistem yaklaşımında, sistemi oluşturan parçaların bir araya gelerek kendi toplamlarından daha büyük ve etkili bir ortak güç (bütünsel performans) üretmesi olgusudur.

Diğer Önemli Bilgiler

General Motors Gelir-Gider Yönetimi

Alfred P. Sloan, General Motors'da bağımsız birimlerin atıl nakit tutmasını engellemek için tüm gelirlerin tek bir merkezde toplanıp ödemelerin buradan yapıldığı rasyonel bir finansal yönetim sistemi kurarak kaynak verimliliğini optimize etmiştir.

Gantt'ın Primli Ücret Sistemi

Henry L. Gantt, Taylor'un cezalandırıcı sistemine alternatif olarak, belirlenen standart üretimi aşan işçilere ek prim veren, ayrıca işçilerini iyi eğiten ustabaşılarını da ödüllendiren insancıl bir teşvik modeli geliştirmiştir.

1929 Büyük Buhran Etkisi

1929 yılında ABD'de başlayan büyük ekonomik kriz, işletmeleri daha verimli çalışmaya ve maliyetleri düşürmeye zorlamış; bu durum Klasik Kuramın eksikliklerinin sorgulanmasına ve Neo-Klasik Kuramın doğuşuna zemin hazırlamıştır.

Ludwig von Bertalanffy ve 1928

Avusturyalı biyolog Ludwig von Bertalanffy, 1928 yılında 'Genel Sistem Teorisi'ni ortaya atarak, organizasyonların parçalar halinde değil, çevreleriyle etkileşim içindeki bütünsel sistemler olarak incelenmesi gerektiğini savunmuştur.

General Motors'daki Yıllarım Kitabı

Alfred P. Sloan, 1963 yılında yayınladığı 'My Years with General Motors' adlı kitabında, devasa bir endüstri kuruluşunda yetki devri, koordinasyon ve profesyonel yöneticilik sorunlarını ilk kez uygulamalı örneklerle açıklamıştır.

Aston Grubu Araştırmaları

Derek Pugh liderliğindeki Aston Grubu, çağdaş organizasyonları inceleyerek bürokrasiyi tekdüze bir yapı olmaktan çıkarmış; iş akışı bürokrasileri, personel bürokrasileri ve komple bürokrasiler olarak sınıflandırmıştır.

Chester Barnard ve New Jersey Bell

New Jersey Bell Telefon Grubu'nun uzun yıllar başkanlığını yapan Chester Barnard, tepe yöneticisi deneyimlerini 'Yöneticinin Fonksiyonları' (1938) kitabında toplayarak sistem yaklaşımına yönetsel katkı sağlamıştır.

Likert'in Sistem 4T Modeli

Rensis Likert ve eşi Jane Gibson Likert, Sistem 4 modelini geliştirerek 'Sistem 4T Toplam Örgüt Modeli'ni kurmuşlar; bu modelin yüksek kurumsal performans, kariyer danışmanlığı ve çatışma çözme odaklı olduğunu göstermişlerdir.

Arçelik'in Küresel Yeniden Yapılanması

1955'te kurulan Arçelik, Türkiye'nin Gümrük Birliği'ne girmesiyle oluşan küresel rekabet ortamında satılmak yerine Ar-Ge ve inovasyona odaklanarak 4 ülkede 11 üretim tesisi ve 10 marka ile küresel bir oyuncu haline gelmiştir.

Vickers'ın Üç Aşamalı Karar Modeli

Geoffrey Vickers, Lancaster Üniversitesi'ndeki akademik çalışmalarında yöneticilerin karar alma sürecini gerçeklik yargılaması, değer yargılaması ve uyumsuzluğu azaltıcı eylem aşamaları olarak formüle etmiştir.

Blake ve Mouton'un 9.9 Ekip Yönetimi

Robert Blake ve Jane Mouton, 1964 yılında yayınladıkları 'The Managerial Grid' çalışmasında, üretime ve insana aynı anda maksimum (9) puan düzeyinde önem veren 'Ekip Yönetimi' tarzını en ideal liderlik olarak tanımlamışlardır.

Sınavda Dikkat Et

  • Taylor'un 'sistemli kaytarma' kavramına dikkat et; sınavda işçilerin üretimi bilinçli sınırlandırması olarak sorulur ve çözümü bilimsel yönetimdir.
  • Fayol'un 14 ilkesinden 'yöneltme birliği' (tek üste bağlılık) ile 'yönetim birliği' (tek plan) farkını iyi öğren, sınavda sıkça karıştırılır.
  • Weber'in otorite üçlemesini (karizmatik, geleneksel, akılcı-yasal) unutma; bürokrasinin kaynağı her zaman 'akılcı-yasal' otoritedir.
  • Hawthorne Deneylerinin en önemli sonucunun 'biçimsel olmayan (informel) örgüt' yapısının keşfi olduğunu mutlaka aklında tut.
  • Herzberg'in Hijyen modelinde ücret ve çalışma koşullarının 'motive edici' değil, sadece tatminsizliği önleyen 'hijyen' faktörler olduğunu unutma.
  • Blake ve Mouton'un Yönetsel Kafesinde en ideal noktanın hem insana hem üretime maksimum önem veren '9.9 Ekip Yönetimi' olduğunu bil.