← Ünite 6
Engellilerle Sosyal Hizmet

Ünite 6: Zihinsel, Ruhsal ve Duygusal Engelliler ve Sosyal Hizmet

Zekâ Puanı (IQ) Sınırı
Zihinsel engelliliğin tıbbi teşhisinde kullanılan zekâ testlerinde ortalama puan 100 olarak kabul edilir. IQ puanı 70-75 sınırının altında kalan bireyler zihinsel engelli kategorisinde değerlendirilir.
Gelişim İçin Kritik Dönem
Zihinsel engelli çocukların gelişiminde ve rehabilitasyon sürecinde 0-6 yaş dönemi en kritik evre olarak kabul edilir. Teşhis konulduktan hemen sonra bu dönemde başlanan erken müdahale tedavinin başarısını doğrudan etkiler.
DEHB'nin Yaygınlık Oranı
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu'nun (DEHB) okul çağı çocuklarında genel toplumdaki yaygınlığı %3-5 arasındadır. Türkiye'de kentsel kesimde yapılan bir çalışmada da bu oran %5 olarak saptanmıştır.
DEHB'de Cinsiyet Dağılımı
DEHB erkek çocuklarda kızlara oranla belirgin şekilde daha sık görülür. Klinik örneklemlerde erkeklerde kızlara göre 9 kat, epidemiyolojik örneklemlerde ise 4 kat daha fazla tanı konulduğu saptanmıştır.

Anahtar Kavramlar

Tıbbi DeğerlendirmeBireyin zihinsel fonksiyonlarının, problem çözme yeteneğinin ve entelektüel kapasitesinin standart IQ testleri kullanılarak ölçülmesi sürecidir. Bu değerlendirme sonucunda IQ puanı 70-75'in altında kalan bireylere tıbbi olarak zihinsel engel tanısı konulmaktadır.
Eğitsel DeğerlendirmeZihinsel engelli bireyin günlük yaşamını bağımsız sürdürebilmesi için gerekli olan giyinme, yemek yeme, iletişim kurma ve sosyal ilişki geliştirme gibi pratik becerilerinin düzeyini belirleyen incelemedir.
Bireysel EğitimZihinsel engelli çocuğun gelişimsel özellikleri ve öğrenme hızı dikkate alınarak, uzman bir eğitimci tarafından birebir (teke tek) uygulanan kişiselleştirilmiş eğitim yöntemidir.
Grup EğitimiBenzer gelişim özelliklerine sahip engelli çocukların bir araya getirilerek, sosyal hayata uyum sağlamalarını ve akran etkileşimini artırmalarını amaçlayan, drama, müzik ve sanat gibi etkinlikleri barındıran eğitim modelidir.
Kaynaştırma EğitimiÖzel eğitim gereksinimi olan engelli bireylerin, normal gelişim gösteren akranlarıyla birlikte örgün ve yaygın eğitim kurumlarında, destekleyici profesyonel yardımlarla eğitim almalarını sağlayan uygulamadır.
İş ve Uğraşı TerapisiZihinsel engelli bireylerin duyu-algı-motor becerilerini bütünleştirmeyi, günlük yaşam aktivitelerinde bağımsızlıklarını sağlamayı ve onları yeteneklerine uygun iş alanlarına yönlendirmeyi amaçlayan ergoterapi uygulamasıdır.
Sosyal Beceri EğitimiEngelli bireylerin diğer insanlarla etkileşim kurma, bunu sürdürme, dinleme, paylaşma, teşekkür etme ve kurallara uyma gibi toplumsal yaşamı kolaylaştıran temel becerileri kazanmalarını hedefleyen eğitim sürecidir.
Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP)Özel gereksinimli öğrencinin gelişimsel ihtiyaçları, eğitsel performans düzeyi ve ilgi alanları doğrultusunda, öğretmen, aile ve uzmanlar tarafından ortaklaşa hazırlanan yazılı eğitim planıdır.
Otizm Spektrum BozukluğuGenellikle 3 yaşından önce başlayan, sosyal etkileşim ve iletişim becerilerinde ciddi sınırlılıklara yol açan, tekrarlayıcı davranış kalıplarıyla kendini gösteren yaygın gelişimsel bozukluktur.
ŞizofreniDüşünce, duygu ve davranışlarda ağır bozulmalarla seyreden, sanrı ve varsanılarla karakterize, bireyin sosyal işlevselliğini ve gerçeklik algısını ciddi şekilde yıkan kronik bir ruhsal hastalıktır.
PsikoeğitimRuhsal hastalığı olan bireye ve ailesine, hastalığın doğası, seyri, tedavi yöntemleri, ilaçların yan etkileri ve baş etme yolları hakkında sistematik bilgi sunan destekleyici müdahale modelidir.
Güçlendirme YaklaşımıMüracaatçıların sorunlarını çözmek için kendi içlerinde var olan gizli gücü, potansiyeli ve kaynakları fark etmelerini ve bunları etkin şekilde kullanmalarını amaçlayan sosyal hizmet yaklaşımıdır.
Savunuculuk RolüSosyal hizmet uzmanının, engelli bireylerin ve ailelerinin yasal haklarına ulaşabilmeleri, toplumsal ayrımcılıkla mücadele edebilmeleri ve kaynaklardan eşit yararlanabilmeleri için onların adına veya onlarla birlikte yürüttüğü hak arama faaliyetidir.
Sosyal ModelEngelliliği bireyin fiziksel veya zihinsel bir eksikliği olarak değil, toplumun ve çevrenin engelli bireye uygun düzenlenmemesinden kaynaklanan toplumsal bir kısıtlanma durumu olarak ele alan yaklaşımdır.
AlojıŞizofreninin negatif belirtilerinden biri olup, bireyin konuşma miktarında, akıcılığında ve içeriğinde gözlemlenen belirgin fakirleşme ve azalma durumudur.
AvolisyonŞizofreni hastalarında sıklıkla görülen, amaca yönelik aktiviteleri başlatma, sürdürme ve tamamlamada yaşanan motivasyon eksikliği ve istemsizlik durumudur.
Dezorganize KonuşmaŞizofreni hastalarında düşünce sürecindeki bozulmaya bağlı olarak ortaya çıkan, konudan konuya atlayan, mantıksal bağdan yoksun ve anlaşılması güç konuşma biçimidir.
Katatonik DavranışÇevreye karşı tepkisizlik, motor hareketsizlik, garip duruşlar sergileme veya aşırı, amaca yönelik olmayan motor aktivite ile kendini gösteren psikomotor bozukluk durumudur.

Diğer Önemli Bilgiler

DEHB Tanı Ölçekleri

DEHB teşhisinde klinisyenlere yardımcı olması amacıyla ebeveyn ve öğretmenlere yönelik hazırlanan Achenbach Çocuk Davranım Değerlendirme Ölçeği, Conners Değerlendirme Ölçeği ve Pelham'ın Yıkıcı Davranış Bozuklukları Ölçeği en sık kullanılan testlerdir.

Otizmin İlk Tanımlanması

Otizm ilk kez 1943 yılında ABD'li çocuk psikiyatrı Leo Kanner tarafından tanımlanmıştır. Kanner, 1938 yılında 11 çocuğu gözlemleyerek yaptığı çalışmaları 1943 yılındaki makalesinde yayımlamıştır.

Hans Asperger'in Çalışması

Avusturyalı hekim Hans Asperger, 1944 yılında yayımladığı makalesinde, çevresindeki diğer kişilerle normal duygusal ilişkiler kurmakta zorlanan çocuklara ilişkin klinik gözlemlerini aktarmıştır.

Çocuk Hakları Evrensel Sözleşmesi

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından 1989 yılında kabul edilen Çocuk Hakları Evrensel Sözleşmesi, Türkiye tarafından 1990 yılında imzalanarak yürürlüğe sokulmuştur.

Anayasa'nın 23. Maddesi

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 23. maddesi kapsamında, engelli çocukların özel bakıma, genel eğitime, meslek eğitimine ve rehabilitasyon hizmetlerine ücretsiz veya kolaylaştırılmış erişimi güvence altına alınmıştır.

Otistik Çocuklar Eğitim Merkezi (OÇEM)

Türkiye'de otizmli çocukların eğitsel ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla Millî Eğitim Bakanlığı bünyesinde kurulan ve özel eğitim hizmeti veren resmî okullara OÇEM adı verilmektedir.

2022 Sayılı Kanun

65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun kapsamında, ekonomik yoksunluk içindeki 18 yaşından büyük engelli bireylere devlet tarafından aylık bağlanmaktadır.

Evde Bakım Ödemesi Oranı

Bakımı aile bireyi ya da yakın akrabası tarafından ev ortamında karşılanan ağır engelli bireyler için devlet tarafından asgari ücretin 2/3'ü tutarında evde bakım ödemesi yapılmaktadır.

Offson ve Arkadaşlarının Şizofreni Çalışması

Offson ve arkadaşları (1993), şizofreni hastalarının hastaneye yatışları sırasında hastane sonrası izlem, ilaç yönetimi, sosyal destek, aile eğitimi ve madde kullanımı olmak üzere 5 temel müdahale alanı belirlemiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Zihinsel engelin tıbbi teşhisinde sınır IQ puanının 70-75 olduğunu unutmayın; bu değerin altı zihinsel engel kabul edilir.
  • 0-6 yaş döneminin zihinsel engellilerde rehabilitasyon için 'kritik dönem' olduğunu ve erken müdahalenin önemini aklınızda tutun.
  • Otizmin ilk kez 1943 yılında Leo Kanner tarafından tanımlandığını, Hans Asperger'in ise 1944 yılında çalışma yaptığını karıştırmayın.
  • DEHB'nin erkek çocuklarda kız çocuklarına göre çok daha yüksek oranda (klinikte 9 kat, epidemiyolojide 4 kat) görüldüğünü unutmayın.
  • Sosyal hizmet müdahalelerinde mikro (birey/aile), mezzo (arkadaş/okul/iş çevresi) ve makro (yasa/politika) düzey ayrımlarına dikkat edin.
  • Şizofrenide sosyal hizmet uzmanının ilaç yazma yetkisinin olmadığını, ancak ilaç uyumu ve yan etkiler konusunda psikoeğitim verdiğini unutmayın.