İnfografik
Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Tarih Lisans Programı » Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi 1
← Ünite 6
Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi 1

Ünite 6: Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Siyasi Yapılanma (1920-1923)

Meclisin Açılış Saati ve Tarihi
TBMM, 23 Nisan 1920 Cuma günü saat 13.45'te büyük bir törenle açılmıştır. Açılış konuşmasını en yaşlı üye olan Sinop Milletvekili Şerif Bey yapmıştır.
Milletvekili Eğitim Profili
Birinci Meclis üyelerinin %39,4'ü yükseköğrenim, %27'si ortaöğrenim ve %22'si medrese mezunudur. Bu oranlar, dönemin Türkiye genelindeki okuryazarlık oranının (%6-10) çok üzerindedir.
Yabancı Dil Bilgisi
Milletvekillerinin %50.1'i en az bir yabancı dil bilmekteydi. 30 yaş grubunda Fransızca, 40-50 yaş grubunda ise Arapça ve Farsça dilleri öne çıkmaktaydı.
Mesleki Dağılım
Meclisin %34,2'si sivil bürokrasiden, %24'ü serbest meslek sahiplerinden ve %13,2'si askerlerden oluşmaktaydı. Din adamlarının oranı ise %8,6 idi.

Anahtar Kavramlar

Güçler BirliğiYasama, yürütme ve bazen yargı yetkilerinin tek bir organda, yani TBMM'de toplanması ilkesidir. Savaş koşullarında hızlı karar alabilmek amacıyla benimsenmiştir.
Milli HakimiyetEgemenliğin kaynağının kişilere veya ailelere değil, doğrudan millete ait olması anlayışıdır. 1921 Anayasası ile 'Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir' şeklinde hukukileşmiştir.
Meclis Hükümeti SistemiHükümet üyelerinin meclis içinden tek tek seçildiği ve meclis başkanının aynı zamanda hükümetin de başkanı olduğu sistemdir. Ayrı bir devlet başkanlığı makamı öngörülmemiştir.
Teşkilat-ı Esasiye Kanunu20 Ocak 1921'de kabul edilen, yeni Türk devletinin ilk anayasasıdır. Kısa ve öz bir metin olup, olağanüstü dönem ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde hazırlanmıştır.
İcra Vekilleri HeyetiTBMM tarafından seçilen ve hükümet görevini yürüten bakanlar kuruluna verilen isimdir. Her vekil meclise karşı doğrudan sorumludur.
Layiha EncümeniMeclis çalışmalarında yasa tasarılarını hazırlamak veya incelemekle görevli olan komisyondur. Hükümetin kuruluş sürecinde 15 kişiden oluşturulmuştur.
Muhtariyet1921 Anayasası'nda vilayet ve nahiyelere tanınan yerel özerklik durumudur. Eğitim, sağlık ve iktisat gibi yerel işlerin yönetimini halkın seçtiği şuralara bırakır.
Vilayet ŞurasıVilayetlerde halk tarafından seçilen ve yerel işlerin düzenlenmesinden sorumlu olan karar organıdır. Yerinden yönetim ilkesinin bir parçasıdır.
Dokuz UmdeMustafa Kemal Paşa'nın 8 Nisan 1923'te yayınladığı, Halk Fırkası'nın temel programını ve seçim beyannamesini oluşturan dokuz temel ilkedir.
HalkçılıkToplumda hiçbir sınıf veya aileye ayrıcalık tanımayan, yasalar önünde tam eşitliği ve halkın kendi kaderine el koymasını savunan siyasi görüştür.
Birinci GrupMustafa Kemal Paşa liderliğinde meclis çalışmalarını disipline etmek amacıyla kurulan 'Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu'na verilen isimdir.
İkinci GrupBirinci Grup'a muhalif olan milletvekillerinin oluşturduğu, meclis denetimini ve kişisel otoriteye karşı yasallığı savunan gruptur.
Yeşil Orduİslamcı-sosyalist bir çizgi izleyen, Bolşevizm'den etkilenen ve Çerkez Ethem ile ilişkisi olan meclis içi gizli örgütlenmedir.
Halk ZümresiMecliste 60-70 milletvekilinden oluşan, İttihatçı-İslamcı-Sosyalist görüşleri birleştirmeye çalışan ve halkçılık programını savunan gruptur.
Islahat GrubuEgemenliğin millete ait olduğunu savunan, eğitim ve ekonomi alanında köklü reformlar (öğretmen okulları, kooperatifleşme vb.) öneren meclis grubudur.
Misak-ı MilliMilli Mücadele'nin hedefi olan, vatanın sınırlarını ve tam bağımsızlığı öngören, son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilen ulusal yemindir.
İstiklal MahkemeleriMeclisin otoritesini sağlamak, iç isyanları bastırmak ve asker kaçaklarını önlemek amacıyla kurulan, üyeleri milletvekillerinden oluşan olağanüstü mahkemelerdir.
Kamalizm (Kemalizm)1935'teki CHP Dördüncü Kurultayı'nda partinin benimsediği altı ilkeye (altı ok) verilen isimdir; çağdaşlaşma ve tam bağımsızlık ülküsünü temsil eder.

Diğer Önemli Bilgiler

1 Kasım 1922 Kararı

TBMM, saltanat ile hilafeti birbirinden ayırarak 600 yıllık Osmanlı Saltanatı'nı bu tarihte kaldırmış, egemenliğin tek temsilcisinin kendisi olduğunu kanıtlamıştır.

Milletvekili Maaşları ve Yaşam

Milletvekilleri aylık 100 lira maaş almaktaydı. Birçoğu öğretmen okulunda veya hanlarda kalıyor, gaz lambası ve saç soba ile aydınlanan/ısınan bir meclis binasında çalışıyordu.

Anadolu Ajansı ve Matbuat

Meclis, kamuoyu oluşturmak için Anadolu Ajansı'nı desteklemiş ve Matbuat ve İstihbarat Müdiriyeti'ni kurarak milli davanın halka anlatılmasını sağlamıştır.

Halk Fırkası'nın Kuruluş Tarihi

Halk Fırkası, 9 Eylül 1923 tarihinde resmen kurulmuştur. Partinin ilk genel başkanı Gazi Mustafa Kemal Paşa, genel sekreteri ise Recep Peker olmuştur.

1927 Nutuk Okuması

Mustafa Kemal Atatürk, Milli Mücadele'nin belgesi olan büyük eseri Nutuk'u, CHP'nin 15-20 Ekim 1927 tarihindeki ikinci kongresinde okumuştur.

Anayasaya Eklenen İlkeler

CHP'nin benimsediği altı temel ilke (Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Laiklik, Devletçilik, İnkılapçılık), 5 Şubat 1937'de anayasaya dahil edilmiştir.

İkinci Grup Üye Sayısı

Muhalefeti temsil eden İkinci Grup başlangıçta 120 milletvekiline sahipti, ancak zamanla üye sayısı azalmış ve saltanatın kaldırılmasından sonra dağılmıştır.

Halk Fırkası İsim Değişikliği

Parti, 10 Kasım 1924'te aldığı bir kararla adının başına 'Cumhuriyet' kelimesini ekleyerek 'Cumhuriyet Halk Fırkası' adını almıştır.

Ebedi ve Değişmez Genel Başkan

Atatürk'ün vefatından sonra toplanan kurultayda kendisi 'ebedi başkan' ilan edilmiş, İsmet İnönü ise 'değişmez genel başkan' seçilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Meclis Hükümeti Sistemi ile Parlamenter Sistem arasındaki farka dikkat et; Birinci Meclis'te ayrı bir devlet başkanı yoktur, Meclis Başkanı hükümetin de başkanıdır.
  • 1921 Anayasası'nın (Teşkilat-ı Esasiye) 'Güçler Birliği' ilkesini benimsediğini unutma; savaş zamanı hızlı karar almak için yasama ve yürütme TBMM'dedir.
  • Birinci Grup (Müdafaa-i Hukuk) ve İkinci Grup (Muhalefet) ayrımını iyi bil; bu ayrım günümüzdeki iktidar-muhalefet yapısının temelidir.
  • Halk Fırkası'nın kuruluş tarihini (9 Eylül 1923) ve 'Dokuz Umde' programını mutlaka ezberle; bu program partinin ilk seçim beyannamesidir.
  • Meclis'in eğitim ve meslek profilini küçümseme; okuryazarlığın düşük olduğu bir dönemde meclisin %39'unun üniversite mezunu olması 'elit' bir kadroya işaret eder.
  • 1921 Anayasası'ndaki 'Muhtariyet' kavramına dikkat et; bu yerel özerklik maddeleri merkeziyetçi yapıya geçilmeden önceki özgün bir idari denemedir.