Ünite 7: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Ekonomik Gelişmeler — Önemli Kavramlar

Osmanlı'da tarımsal üretimden alınan ve devlet gelirlerinin yaklaşık %30'unu oluşturan vergidir; köylü üzerinde ağır bir yük oluşturduğu için 1925'te kaldırılmıştır.

1881'de kurulan ve Osmanlı'nın dış borçlarını tahsil etmek için devletin gelir kaynaklarını yöneten uluslararası idaredir; devletin ekonomik bağımsızlığını kısıtlamıştır.

Yabancı devletlere verilen adli, mali ve ticari ayrıcalıklardır; yerli sanayinin gelişmesini engelleyerek ülkeyi açık pazar haline getirmiştir.

Sakarya Savaşı öncesi ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için halktan gıda, giyim ve araç yardımı talep eden 10 maddelik olağanüstü yükümlülük emirleridir.

Osmanlı Devleti'nde 1840 yılında ilk kez tedavüle çıkarılan, faiz getirili ve borç senedi niteliğindeki kağıt paradır.

İltizam sistemi dahilinde devletin vergi gelirlerini toplama hakkını açık artırma ile satın alan ve köylü üzerinde baskı kurabilen görevlilerdir.

1913 yılında yerli sanayiyi teşvik etmek, vergi muafiyeti ve bedava arazi sağlamak amacıyla çıkarılan ancak savaşlar nedeniyle sınırlı kalan yasadır.

Mithat Paşa tarafından 1863'te çiftçiye kredi sağlamak amacıyla kurulan, bugünkü Ziraat Bankası'nın temelini oluşturan yardımlaşma kurumudur.

Osmanlı Devleti'nin borçlarını ödeyemeyeceğini ilan etmesi üzerine alacaklılarla imzalanan ve Düyunu Umumiye'nin kurulmasına yol açan 1881 tarihli belgedir.

Bir devletin kendi karasularında deniz ticareti ve taşımacılığı yapma ayrıcalığıdır; Osmanlı'da bu hak yabancılarda olduğu için Türk denizciliği gelişememiştir.

1917 yılında İttihat ve Terakki döneminde milli iktisat politikası doğrultusunda kurulan ve daha sonra İş Bankası ile birleşen yerli bankadır.

Altın veya gümüş gibi değerli madenlere karşılığı olan ve istendiğinde bu madenlere dönüştürülebilen kağıt paradır.

II. Meşrutiyet sonrası İttihat ve Terakki'nin uyguladığı, yerli burjuvazi yaratmayı ve yabancı bağımlılığını azaltmayı hedefleyen ekonomik doktrindir.

Yabancıların doğrudan toprak sahibi olup hammadde üretimi yaptığı işletme türüdür; Osmanlı'da yabancılar bunun yerine ticareti kontrol etmeyi seçmiştir.

Osmanlı Devleti'nin temel gümüş para birimidir; zamanla ayarı düşürülerek 'beşlik' ve 'altılık' gibi türleri piyasaya sürülmüştür.

Devlet gelirlerinin (özellikle vergilerin) ihale yoluyla şahıslara devredilmesi sistemidir; mültezimlerin aşırı kar hırsı köylüyü yoksullaştırmıştır.

Bir ülkenin ithalatının ihracatından fazla olması durumudur; Osmanlı'da ihracatın ithalatı karşılama oranı %55 civarında seyretmiştir.

Tütün üretim ve ticaretini kontrol eden yabancı sermayeli tekel idaresidir; Ankara Hükümeti bu gelirlere Milli Mücadele'de el koymuştur.

Taşrada güç kazanan, toprak sahibi ve yerel yönetimde söz sahibi olan nüfuzlu kişilerdir; köylü devlet yerine onlara sığınmıştır.

1927 yılında Cumhuriyet hükümeti tarafından özel sektörü sanayi yatırımlarına yönlendirmek için çıkarılan teşvik yasasıdır.

Lozan Antlaşması'na eklenen ve Türkiye'nin 1929 yılına kadar gümrük tarifelerini değiştirmesini engelleyen kısıtlayıcı sözleşmedir.

Dünya genelinde yaşanan ekonomik krizdir; Türkiye'nin tarım ihracat gelirlerini düşürmüş ve devletçilik politikasına geçişi hızlandırmıştır.

1920'de Ankara'da demiryollarını milli bir otorite altında toplamak ve savaş lojistiğini yönetmek için kurulan kurumdur.

1925 yılında devlet fabrikalarını işletmek ve sanayiye kredi sağlamak amacıyla kurulan kamu bankasıdır.

Uluslararası ilişkilerde karşılıklılık esasıdır; Lozan'da savaş tamiratı ve azınlık hakları gibi konularda bu ilke savunulmuştur.