Ünite 4: Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası ve Uygulama Esasları — Önemli Kavramlar

Milli Mücadele'nin temel hedeflerini ve asgari vatan sınırlarını çizen 28 Ocak 1920 tarihli bildiridir. Dış politikada Musul ve Hatay gibi bölgelerin Türk vatanının ayrılmaz bir parçası olduğu iddiasının hukuki ve siyasi zeminini oluşturmuştur.

Bir bölgenin hangi devlete bağlanacağı veya nasıl yönetileceği konusunda halkın doğrudan oyuna başvurulması usulüdür. İsmet Paşa Lozan'da Musul için plebisit teklif etmiş ancak İngiltere bölge halkının cahil olduğunu iddia ederek reddetmiştir.

Milletlerin kendi kaderini tayin etme hakkıdır. I. Dünya Savaşı sonunda Wilson İlkeleri ile yaygınlaşan bu ilke, Türk dış politikasında nüfus çoğunluğuna sahip olunan bölgelerin Türkiye'ye katılması iddiasında sıkça savunulmuştur.

Sözlük anlamı 'yerleşik' veya 'ikamet eden' olan, Türk-Yunan ilişkilerinde İstanbul Rumları ile Batı Trakya Türklerinin mübadele dışı tutulacak kısmını tanımlamak için kullanılan Fransızca hukuki terimdir.

İki devletin kendi ülkelerindeki azınlık nüfuslarını karşılıklı olarak değiştirmesidir. Türkiye ile Yunanistan arasında 30 Ocak 1923'te imzalanan sözleşme, tarihteki ilk zorunlu (mecburi) nüfus mübadesi olarak bilinir.

İstanbul'da bulunan ve Ortodoks Hristiyanların dini merkezi olan kurumdur. Atatürk döneminde siyasi imtiyazlarından tamamen arındırılarak sadece Türkiye Cumhuriyeti kanunlarına tabi dini bir kurum haline getirilmiştir.

Yunanistan'ın Bizans İmparatorluğu'nu yeniden canlandırmak ve Batı Anadolu dahil Ege etrafındaki Türk topraklarını ele geçirmek amacını taşıyan 'Büyük Fikir' adını verdikleri irredantist ideolojidir.

Bir devletin, sınırları dışında kalan soydaşlarının yaşadığı toprakları kendi sınırlarına katma siyasetidir. Venizelos'un Anadolu emelleri irredantizme, Atatürk'ün ise Misak-ı Millî dışında yayılmacılığa karşı çıkması anti-irredantizme örnektir.

İç Anadolu'da yaşayan, Türkçe konuşan ve Grek alfabesiyle Türkçe yazan Ortodoks Hristiyan Türk topluluğudur. Milli Mücadele'de Ankara'yı desteklemelerine rağmen, 1923 Mübadele Sözleşmesi'nde din kriteri esas alındığı için Yunanistan'a gönderilmişlerdir.

I. Dünya Savaşı sonrasında sömürgeciliğin şekil değiştirerek Milletler Cemiyeti adına büyük devletlerin (İngiltere, Fransa) vesayeti altında yürütülmesi sistemidir. Musul ve Suriye/Hatay meselelerinde Türkiye'nin karşısına çıkan temel rejim türüdür.

Uluslararası hukukta 'Şartlar değişmiştir' anlamına gelen doktrindir. Türkiye, 1936 yılında Boğazlar bölgesindeki koşulların II. Dünya Savaşı öncesinde tamamen değiştiğini ileri sürerek Montrö Sözleşmesi'nin imzalanmasını bu ilkeye dayandırmıştır.

İtalya'nın Doğu Akdeniz ve Kuzey Afrika'daki yayılmacı tehditlerine karşı 1936 yılında İngiltere, Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya arasında kurulan karşılıklı güvenlik ve garanti sistemidir.

1928 yılında Paris'te imzalanan ve savaşı ulusal politikanın bir aracı olmaktan çıkararak kanun dışı ilan eden uluslararası anlaşmadır. Türkiye bu pakta Ocak 1929'da katılarak barışçıl imajını pekiştirmiştir.

Sovyetler Birliği Dışişleri Komiseri Litvinov'un önerisiyle Briand-Kellogg Paktı hükümlerinin Doğu Avrupa'da erken yürürlüğe girmesini sağlayan belgedir. Türkiye Nisan 1929'da bu protokole imza koymuştur.

9 Şubat 1934'te Atina'da Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında Alman ve İtalyan tehditlerine karşı Balkanlar'daki mevcut sınırları korumak amacıyla kurlanan savunma ittifakıdır.

8 Temmuz 1937'de Tahran'da Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında Doğu sınırlarının güvenliğini sağlamak ve dostluk ilişkilerini geliştirmek amacıyla imzalanan bölgesel paktır.

İskenderun Sancağı (Hatay) sorunu için Milletler Cemiyeti tarafından atanan İsveçli temsilci Sandler'in hazırladığı, Sancak'ın Suriye'den ayrı bağımsız bir varlık teşkil ettiğini belirten rapordur.

Milletler Cemiyeti Konseyi'nin 29 Ekim 1924 tarihinde Türkiye ile Irak (İngiliz Mandası) arasında belirlediği geçici sınır çizgisidir. 1926 Ankara Antlaşması ile bu hat kesin sınır olarak kabul edilmiştir.

Mevcut uluslararası antlaşmaları, sınırları ve güç dengesini kabul etmeyerek bunları değiştirmeyi hedefleyen saldırgan dış politika anlayışıdır. İki savaş arası dönemde İtalya, Almanya ve Bulgaristan bu politikanın temsilcileridir.

Uluslararası ilişkilerde mevcut hukuki durumu, sınırları ve barış ortamını aynen korumayı amaçlayan dış politika anlayışıdır. Atatürk dönemi Türk dış politikası tam anlamıyla statükocu ve barışçıl bir çizgidedir.

Bir devletin kendi varlığını ve bağımsızlığını korumak için büyük güçler arasındaki rekabetten ve çıkar çatışmalarından yararlanarak izlediği esnek diplomasi stratejisidir. Türkiye 1923-1938 arasında Batı ve Sovyetler arasında bu politikayı başarıyla uygulamıştır.

17 Aralık 1925'te Paris'te imzalanan, tarafların birbirine saldırmamasını ve üçüncü devletlerle diğer taraf aleyhine ittifak yapmamasını öngören, 1945'e kadar geçerli kalmış stratejik antlaşmadır.

Bugünkü Hatay il sınırlarını kapsayan, Fransız mandasındaki Suriye içinde 1921 Ankara Antlaşması ile özerk statü verilen ve 1939'da Türkiye'ye katılan stratejik bölgedir.

1923 Lozan Antlaşması ile kurulan, başkanı Türk olsa da uluslararası temsilcilerden oluşan ve Boğazlar geçişini denetleyen, 1936 Montrö Sözleşmesi ile lağvedilerek yetkileri Türkiye'ye devredilen kuruldur.