İnfografik
Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Tarih Lisans Programı » Osmanlı Devleti Yenileşme Hareketleri 1876 1918
← Ünite 2
Osmanlı Devleti Yenileşme Hareketleri 1876 1918

Ünite 2: İda ri Re form lar, Yıl dız Bü rokra si si ve Bâ bıâ li

Kanun-i Esasi'nin Yürürlüğe Girişi
Osmanlı Devleti'nin ilk anayasası olan Kanun-i Esasi, 23 Aralık 1876 tarihinde ilan edilerek yürürlüğe girmiştir. Bu gelişmeyle Osmanlı Devleti mutlak monarşiden meşruti monarşi rejimine geçiş yapmıştır.
İlk Parlamento Açılışı
İlk Osmanlı Meclis-i Mebusanı, 19 Mart 1877 tarihinde Dolmabahçe Sarayı Muayede Salonu'nda düzenlenen görkemli bir törenle resmi faaliyetlerine başlamıştır.
Meclis-i Mebusan'ın Kapatılması
Sultan II. Abdülhamid, 93 Harbi'nin getirdiği olağanüstü şartları ve meclis ile hükümet arasındaki sert gerilimleri gerekçe göstererek 13 Şubat 1878'de parlamentoyu süresiz olarak tatil etmiştir.
Mabeyin Başkitabeti Kadro Artışı
Saray bürokrasisinin büyümesinin göstergesi olarak, Mabeyin Başkitabeti'ndeki kâtip sayısı 1878'de 10'a, 1890'da 19'a, 1894'te 24'e ve 1896'da 28'e yükseltilmiştir.

Anahtar Kavramlar

Meclis-i ÂyanÜyeleri padişah tarafından ömür boyu görev yapmak üzere seçilen, 40 yaşını doldurmuş ve devlete önemli hizmetlerde bulunmuş kişilerden oluşan Osmanlı parlamentosunun üst kanadıdır. Kanun tasarılarını anayasal uygunluk açısından denetleme ve reddetme yetkisine sahipti.
Meclis-i MebusanOsmanlı parlamentosunun halk tarafından seçilen milletvekillerinden oluşan alt kanadıdır. Yasama faaliyetlerini yürütmek ve bütçeyi onaylamakla görevli olup, II. Meşrutiyet döneminde hükümeti denetleme gücü artırılmıştır.
Kanun-i Esasi23 Aralık 1876'da ilan edilen, Osmanlı Devleti'nin ve Türk tarihinin ilk yazılı anayasasıdır. Kişisel hak ve özgürlükleri, mahkemelerin bağımsızlığını ve parlamento yapısını düzenlemiştir.
Yıldız SarayıSultan II. Abdülhamid döneminde devletin fiili yönetim merkezi haline gelen saray kompleksidir. Bâbıâli'nin yetkilerinin buraya aktarılmasıyla mutlakiyetçi ve merkeziyetçi bir yönetim sistemi kurulmuştur.
Mabeyin BaşkitabetiYıldız Sarayı bünyesinde padişahın resmi yazışmalarını yürüten, II. Abdülhamid döneminde personel sayısı ve iş hacmi olağanüstü artarak devletin en güçlü bürokratik birimi haline gelen sekreterlik dairesidir.
Mabeyin Şifre KâtipliğiPadişahın Bâbıâli'yi aradan çıkararak taşradaki valiler, komutanlar ve elçilerle doğrudan ve güvenli bir şekilde haberleşmesini sağlayan, özel şifre anahtarları kullanan saray birimidir.
Hafiye TeşkilatıSultan II. Abdülhamid tarafından kendisine ve rejimine yönelik tehditleri önceden haber almak amacıyla kurulan gizli istihbarat ve jurnalcilik örgütüdür.
Sandalyesiz NazırMeclis-i Vükelâ'da (hükümette) belirli bir icracı bakanlığı (nezareti) bulunmayan, ancak tecrübelerinden yararlanılmak üzere kabineye dahil edilen devlet bakanı statüsündeki bürokratlardır.
Kolektif SorumlulukHükümet üyelerinin genel siyasetten hep birlikte parlamentoya karşı sorumlu olması ilkesidir. Osmanlı sistemine ancak 1909 yılındaki anayasa değişiklikleriyle dahil edilebilmiştir.
Şûra-yı DevletFransa'daki Conseil d'Etat örnek alınarak kurulan, kanun ve tüzük tasarılarını hazırlamak, idari davalara bakmak ve memurları yargılamakla görevli olan Osmanlı yüksek danışma ve idari yargı organıdır.
Sicill-i Ahvâl KomisyonuOsmanlı memurlarının göreve başlama, tahsil, ceza ve terfi gibi tüm özlük bilgilerini tutarak 'Sicill-i Ahvâl Defterleri'ni oluşturan ve bürokrasiyi rasyonelleştiren kurumdur.
Mukavelât Muharrirliği4 Ağustos 1879 tarihli nizamname ile Osmanlı adliye sistemine kazandırılan, sözleşmeleri ve resmi belgeleri onaylamakla görevli günümüz noterlik kurumudur.
Savcılık (Müddei-i Umumilik)1879 tarihli Mehâkim-i Nizamiyye Teşkilât Kanunu ile Osmanlı yargı sistemine dahil edilen, kamu hukukunu ve düzenini korumakla görevli idari-adli makamdır.
TensikatII. Meşrutiyet'in ilanından sonra İttihatçıların eski rejim kadrolarını ve hafiyeleri devlet dairelerinden temizlemek amacıyla yürüttükleri geniş kapsamlı kadro tasfiyesi ve düzenleme hareketidir.
KapıkethüdalığıOsmanlı taşrasındaki valilerin ve yöneticilerin İstanbul'daki resmi işlerini takip etmekle görevlendirdikleri temsilcilik makamıdır; 1909 yılında İttihatçılar tarafından kaldırılmıştır.
Hukuk-i Aile Kararnamesi25 Ekim 1917'de çıkarılan, farklı dini cemaatlerin aile hukukunu tek bir kanunda toplayan, çok evliliği sınırlayan ve kadınlara boşanma hakkı tanıyan ilk modern Osmanlı aile kanunudur.
Bidayet Mahkemesi1879 tarihli Teşkilât-ı Mehakim Kanunu'na göre kaza, sancak ve vilayet merkezlerinde kurulan, Osmanlı yargı sisteminin ilk derecesini oluşturan temel mahkemelerdir.
İstinaf MahkemesiBidayet mahkemelerinin verdiği kararları hem usul hem de deliller yönünden yeniden incelemekle görevli, sancak ve vilayet merkezlerinde bulunan üst derece mahkemelerdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Mülkiye Tekaüd Sandığı'nın Kurulması

1881 yılında çıkarılan Memurin-i Mülkiyye Terakki ve Tekaüd Kararnamesi ile sivil memurların maaşlarından kesinti yapılarak düzenli emeklilik maaşı bağlanması sistemi başlatılmıştır.

Noterlik Kurumunun Doğuşu

Osmanlı Devleti'nde noterlik hizmetleri, 4 Ağustos 1879 tarihinde yürürlüğe giren Mukavelât Muharrirliği Nizamnamesi ile kurumsallaşmış ve bidayet mahkemelerine bağlanmıştır.

İlk Baro Teşkilatı

İstanbul'daki dava vekillerini (avukatları) bir araya getiren ilk resmi baro teşkilatı olan Dava Vekilleri Cemiyeti, 14 Temmuz 1880 tarihinde kurulmuştur.

1909 Anayasa Değişiklikleri

15 Ağustos 1909'da yapılan anayasa değişiklikleriyle padişahın yetkileri kısıtlanmış, hükümetin meclise karşı kolektif sorumluluğu getirilmiş ve meclisin feshi zorlaştırılmıştır.

Sopalı Seçimler (1912)

İttihat ve Terakki Cemiyeti, muhalefeti sindirmek amacıyla 18 Ocak 1912'de erken seçime gitmiştir. Devlet gücünün muhalifler üzerinde baskı aracı olarak kullanılması nedeniyle bu seçim tarihe 'sopalı seçimler' olarak geçmiştir.

Bâbıâli Baskını (1913)

23 Ocak 1913 tarihinde Enver Paşa ve beraberindeki İttihatçılar tarafından gerçekleştirilen askeri darbe ile hükümet binası basılmış, sadrazam istifaya zorlanmış ve İttihatçı tek parti dönemi fiilen başlamıştır.

Tensikat Kanunu ve Büyük Tasfiye

30 Haziran 1909'da çıkarılan Tensikat Kanunu kapsamında, eski rejim yanlısı veya hafiye olduğu iddia edilen yaklaşık 27.000 devlet memuru işten çıkarılmış veya emekli edilmiştir.

Hukuk-i Aile Kararnamesi (1917)

25 Ekim 1917'de çıkarılan bu kararname ile Osmanlı tarihinde ilk kez tüm dini cemaatlerin aile hukuku tek bir kodifikasyonda birleştirilmiş, kadın haklarında önemli iyileştirmeler yapılmıştır.

Son Meclisin Feshi (1920)

Misak-ı Milli'yi ilan eden son Osmanlı Meclis-i Mebusanı, İstanbul'un işgalinin ardından Damad Ferid Paşa hükümetinin kararıyla 12 Nisan 1920'de resmen feshedilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Meclis-i Âyan üyelerinin padişah tarafından seçildiğini ve ömür boyu görevde kaldıklarını unutma; bu durum meclisi padişahın kontrol mekanizması haline getirmiştir.
  • 1909 Anayasa değişikliklerinin gücü padişahtan meclise kaydırdığını ve 'kolektif sorumluluk' ilkesini getirdiğini mutlaka aklında tut; sınavda soru olarak gelme ihtimali çok yüksektir.
  • Osmanlı'da noterlik kurumunun 'Mukavelât Muharrirliği' adıyla 1879'da kurulduğunu tarih ve isim olarak ezberle; doğrudan bilgi sorusu olarak karşına çıkabilir.
  • 1917 tarihli Hukuk-i Aile Kararnamesi'nin çok dinli yapısına ve kadın haklarına getirdiği yeniliklere dikkat et; bu kararname ilk modern aile kanunu denemesidir.
  • İttihatçıların gerçekleştirdiği 'tensikat' kavramının memur tasfiyesi anlamına geldiğini ve 1909 Tensikat Kanunu ile yasallaştığını bil; kavram eşleştirme sorularında sıkça sorulur.
  • Yıldız Sarayı bürokrasisinde 'Mabeyin Başkitabeti' ve 'Şifre Kâtipliği'nin merkeziyetçi yönetimin en önemli araçları olduğunu unutma; Bâbıâli'yi devre dışı bırakan birimler bunlardır.