İnfografik
← Ünite 4
Osmanlı Diplomasisi

Ünite 4: 17. Yüzyılda Osmanlı Diplomasisi (1606-1699)

17. Yüzyılda Osmanlı Diplomasisi (1606-1699) - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 98
Zitvatorok Antlaşması'nın Mali Şartı (1606)
Avusturya'nın Macar toprakları için ödediği yıllık 30 bin altın vergiden vazgeçilmiş, bir defaya mahsus 200 bin kuruş (yaklaşık 120-130 bin duka altın) alınarak mali ve hukuki statü değiştirilmiştir.
Tevkii Abdurrahman Paşa Kanunnamesi (1657)
Kanun-ı Elçiyan olarak da bilinen bu düzenleme ile yabancı elçilerin protokol kuralları ve teşrifat törenleri ilk defa yazılı ve ayrıntılı kurallara bağlanmıştır.
Elçilerin Pera'ya Taşınması (1646)
Yabancı elçilerin daha önce konakladıkları Elçi Hanı yerine, 1646 yılından itibaren Galata ve Pera (Beyoğlu) bölgesine yerleşmelerine ve kendi elçilik binalarını inşa etmelerine izin verilmiştir.
Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639)
17 Mayıs 1639 tarihinde imzalanan bu antlaşma ile Osmanlı-İran sınırı kesin olarak çizilmiş ve iki ülke uzun süreli barış dönemine girmiştir.

Anahtar Kavramlar

Zitvatorok Antlaşması1606 yılında Osmanlı ile Avusturya arasında imzalanan, padişah ile Habsburg imparatorunun hukuken eşit kabul edildiği ve Osmanlıların üstünlük iddiasından vazgeçtiği ilk antlaşmadır. Örneğin, bu antlaşmada Avusturya hükümdarına ilk defa 'kayzer/çasar' unvanı verilmiştir.
Kanun-ı Elçiyan1657 yılında Tevkii Abdurrahman Paşa tarafından hazırlanan ve yabancı elçilere uygulanacak protokol kuralları ile teşrifat esaslarını ilk defa yazılı kurallara bağlayan kanunnamedir. Bu düzenleme Osmanlı diplomasisinin kurumsal ve kuramsal olgunlaşmasını gösterir.
Kasr-ı Şirin Antlaşması1639 yılında Osmanlı Devleti ile Safevi İran arasında imzalanan ve iki ülke arasındaki bugünkü Türkiye-İran sınırını büyük ölçüde çizen nihai barış antlaşmasıdır. IV. Murad'ın Bağdat Seferi sonrasında akzedilmiştir.
Bucaş Antlaşması1672 yılında IV. Mehmed'in Lehistan seferi sonrasında imzalanan, Podolya'nın Osmanlılara bırakıldığı ve Ukrayna'nın Osmanlı himayesindeki Kazaklara verildiği antlaşmadır. Leh Diyet Meclisi'nin ilk başta onaylamaması üzerine savaşlar bir süre daha sürmüştür.
Vasvar Antlaşması1664 yılında Avusturya ile imzalanan, Erdel'deki Osmanlı egemenliğinin onaylandığı ve Uyvar ile Novigrad kalelerinin Osmanlılarda kalmasını sağlayan antlaşmadır. St. Gothard yenilgisi sonrasında imzalanmıştır.
Karlofça Antlaşması1699 yılında Osmanlı Devleti'nin Avusturya, Venedik ve Lehistan ile imzaladığı, tarihindeki ilk büyük çaplı toprak kaybını yaşadığı ve gerileme dönemini başlatan barış antlaşmasıdır. İngiltere ve Hollanda arabuluculuk yapmıştır.
ReisülküttabDivan-ı Hümayun kalemi bünyesinde görev yapan, XVII. yüzyıldan itibaren ferman yazma ve namelerin hazırlanması işlerinde faal hale gelen, Karlofça sonrasında ise Babıâli'nin dış politika ve elçilik ilişkilerini yürüten baş görevlisidir.
Ad Hoc ElçilikDaimi elçilik sisteminden farklı olarak, belirli bir müzakere, antlaşma yenileme veya tebrik gibi geçici bir amaçla gönderilen geçici elçilik heyetleridir. XVII. yüzyılda Osmanlılar ile Avrupa devletleri arasında yaygın olarak kullanılmıştır.
PişkeşOsmanlı diplomasi terminolojisinde yabancı devletlerin veya bağlı krallıkların Osmanlı padişahına veya merkeze gönderdikleri değerli armağanlar, hediyeler veya yıllık vergiler anlamında kullanılan bir kavramdır.
StatükoXVII. yüzyıldan itibaren Osmanlı dış politikasında fütuhat politikasının yerini alan, mevcut sınırların ve uluslararası dengenin korunması esasına dayanan siyasi durumdur.
Kutsal İttifak1684 yılında Osmanlı Devleti'ni Avrupa'dan atmak ve ele geçirdikleri toprakları paylaşmak amacıyla Avusturya, Lehistan, Venedik ve daha sonra Rusya'nın oluşturduğu haçlı koalisyonudur.
Tököli İmreHabsburgların Katolik baskısına karşı direnen Protestan Macarların lideri olup, Osmanlı himayesinde Orta Macaristan tahtına oturtulması II. Viyana Kuşatması'na yol açan süreçteki kritik figürlerden biridir.
DoroşenkoÖzi Kazaklarının hetmanı olup, Osmanlı devletine başvurarak Lehistan ve Rusya sıkışıklığından kurtulmak için Osmanlı himayesini kabul etmiş ve kuzey siyasetinde Osmanlı'ya yeni bir hamle alanı açmıştır.
Paşakapısı (Babıâli)XVII. yüzyıl ortalarından itibaren devlet işlerinin ve diplomasi dahil yönetim kararlarının görüşülüp karara bağlandığı, Divan-ı Hümayun'un yerini alan sadaret merkezidir.
Elçi Hanıİstanbul'a gelen yabancı elçilerin ve diplomatik heyetlerin konaklaması için ayrılmış olan, XVII. yüzyıl ortalarına kadar elçilerin ikamet ettiği geleneksel handır.
Ferhad Paşa Antlaşması1590 yılında Safevi İran ile imzalanan ve Osmanlıların doğuda en geniş sınırlarına ulaştığı İstanbul Antlaşması olarak da bilinen antlaşmadır.
Zenta Bozgunu1697 yılında II. Mustafa'nın komutasındaki Osmanlı ordusunun Avusturya karşısında uğradığı ve Karlofça Antlaşması'nı zorunlu kılan büyük askeri felakettir.

Diğer Önemli Bilgiler

Girit Savaşı ve Kandiye Kuşatması (1645-1669)

1645 yılında Malta seferi bahanesiyle başlayan ve çeyrek asır süren Girit Savaşı, 1669 yılında Fazıl Ahmed Paşa'nın Kandiye'yi almasıyla tamamlanmıştır.

Uyvar Kalesinin Fethi (1663)

Slovakya bölgesindeki stratejik Uyvar kalesi, Fazıl Ahmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu tarafından bir ayı aşkın bir kuşatma sonucunda fethedilmiştir.

Bucaş Antlaşması (1672)

IV. Mehmed'in bizzat katıldığı sefer sonucunda Lehistan ile imzalanan bu antlaşma ile Podolya Osmanlılara bırakılmış ve Lehistan yıllık pişkeş ödemeye bağlanmıştır.

II. Viyana Kuşatması (1683)

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasında 1683 yılı Temmuz ayında başlatılan Viyana Kuşatması, 12-14 Eylül tarihlerinde Haçlı kuvvetleri karşısında uğranılan bozgunla sonuçlanmıştır.

Kutsal İttifak Koalisyonu (1684)

Viyana bozgununun ardından Avusturya, Lehistan, Venedik ve sonradan Rusya'nın katılımıyla Osmanlıları Avrupa'dan atmak için kurulan uluslararası koalisyondur.

Edirne Protokolü (1698)

Karlofça Antlaşması öncesinde barış görüşmelerinin esaslarını ve çerçevesini belirlemek üzere 27 Ocak 1698'de imzalanan hazırlık protokolüdür.

Karlofça Antlaşması Heyeti (1698-1699)

Osmanlı Devleti'ni Karlofça'da Başmurahhas Reisülküttab Mehmed Rami Efendi ve İkinci Murahhas İskerletzade Aleksandr Mavrokordato başarıyla temsil etmiştir.

Zenta Bozgunu (1697)

Sultan II. Mustafa'nın saltanatında Avusturya karşısında alınan ve Osmanlılar için askeri direncin tükenerek Karlofça Antlaşması'nı kaçınılmaz kılan son büyük askeri yenilgidir.

Sınavda Dikkat Et

  • Zitvatorok Antlaşması'nın (1606) Osmanlı diplomasi tarihi açısından 'eşitlik' ve 'ilk defa kayzer unvanının kabulü' bağlamında dönüm noktası olduğunu unutmayın; soru kaçırmamak için bu detay ezberlenmelidir.
  • Tevkii Abdurrahman Paşa Kanunnamesi'nin (1657) 'Kanun-ı Elçiyan' olarak anıldığını ve yabancı elçilerin protokol kurallarını ilk kez yazılı hale getirdiğini sınavda karıştırmayın.
  • Kasr-ı Şirin Antlaşması'nın (1639) İran sınırını çizen nihai antlaşma olduğunu ve IV. Murad dönemiyle ilişkili olduğunu, Ferhad Paşa veya Nasuh Paşa ile karıştırılmaması gerektiğini unutmayın.
  • Karlofça Antlaşması'nın (1699) Osmanlı tarihinin ilk büyük toprak kaybı olduğunu ve başmurahhasın Reisülküttab Mehmed Rami Efendi olduğunu mutlaka not edin.
  • Kutsal İttifak'ın (1684) Avusturya, Lehistan, Venedik ve Rusya'dan oluştuğunu, Fransa'nın bu ittifakta yer almadığını ve bu dönemde tarafsız kaldığını dikkate alın.
  • Girit Savaşı'nın 1645'te başlayıp 1669'da Fazıl Ahmed Paşa döneminde Kandiye'nin alınmasıyla bittiğini, bu mücadelenin deniz gücünün zaaflarını gösterdiğini hatırlayın.