Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Tarih Lisans Programı » Osmanlı Türkçesi Metinleri 1

Osmanlı Türkçesi Metinleri 1

Ünite 7: Metin Okuma ve Anlama: El Yazması Metinler-III

Metin Okuma ve Anlama: El Yazması Metinler-III - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 286

Hicri 1122 / Miladi 1711 Moskova Seferi

Keyfiyet-i Rûsiyye metninin dayandığı temel olay, Hicri 1122 (Miladi 1711) yılında Moskova Kralı Deli Petro'nun antlaşmaları bozması üzerine Osmanlı padişahı III. Ahmed Han'ın Kırım Hanı Devlet Giray Han'ı İstanbul'a çağırarak Rusya üzerine sefer başlatmasıdır.

Deli Petro'nun Tahta Çıkışı (1689)

Rusya İmparatoru Deli Petro, 1689 yılında tahta oturduğunda Kuzey'deki Arhangel limanından başka hiçbir deniz kıyısında limana sahip değilken, deniz ticaretinin önemini kavrayarak Azak ve Baltık denizlerinde liman elde etme politikası izlemiştir.

Poltava Muharebesi ve Sonuçları

Deli Petro, İsveç Kralı On İkinci Karl'ı Poltava'da mağlup ederek İsveç'in askeri gücünün korkusundan kurtulmuş, Rus askerinin direncini kanıtlamış ve Osmanlı Devleti'nin zayıfladığı düşüncesiyle Osmanlı aleyhine savaş açma cesareti bulmuştur.

Fokşan Antlaşması (1711)

Deli Petro'nun 1711 yılındaki Osmanlı seferinde ağır bir sıkıntıya ve kuşatmaya düşmesi sonucunda Fokşan kasabasında imzalanan antlaşma ile Rusya'nın Azak Denizi'nde ve Karadeniz'de yeni ticaret yolları kurması kesin olarak yasaklanmıştır.

Anahtar Kavramlar

Keyfiyet-i RûsiyyeMoskova Kralı'nın (Deli Petro) 1711 yılındaki antlaşmaları bozarak Osmanlı Devleti aleyhine yaptığı hileleri, gizli ittifakları ve Osmanlı'nın buna karşı aldığı askeri önlemleri anlatan el yazması eserdir. Metinde özellikle Rum rahiplerinin halkı kışkırtması ve Kırım Hanı Devlet Giray'ın İstanbul'a davet edilmesi anlatılır.

Balyoz (Balyos)Osmanlıların Venedik elçilerine verdikleri resmi unvandır. Keyfiyet-i Rûsiyye metninde, Rusya'nın hıyanetinin ve savaş hazırlıklarının kesinleşmesi üzerine o gün sarayda bulunan Venedik balyozunun kaleye hapsedilmesi emredilmiştir.

Hatt-ı HümâyunPadişahın kendi el yazısıyla kaleme aldığı resmi emir, yazı veya ferman demektir. Metinlerde padişahın tuğ ve asker sevkiyatı ile ilgili acele emirlerinde hatt-ı hümâyun gönderildiği belirtilmektedir.

Tuğ-ı HümâyunAt kuyruğu bağlanmış, ucuna altın yaldızlı top geçirilmiş mızrak cinsinden hükümdarlık, vezirlik ve askeri sefer alametidir. Sefer kararının ardından tuğların dışarı çıkarılması için ferman verilmiştir.

SadreynRumeli ve Anadolu kazaskerlerinin ikisine birden verilen unvandır. Osmanlı devlet teşkilatında ulemâ sınıfının en üst düzey yargı ve idare yöneticilerindendir.

PalankaKaleden küçük, etrafı hendekle çevrilmiş ve genellikle toprak dolma ahşap şarampollarla korunan küçük askeri istihkam veya karakoldur. Deli Petro'nun sınırları korumak için nehirler boyunca inşa ettiği tahkimatlardandır.

Cem'-i MükesserArapça kelimelerin tekil hallerinin kurallı ekler almadan, iç ses ve harf değişimiyle (vezinlere göre) yapılan düzensiz çoğul şeklidir. Metinlerde evzâ', ahvâl, efkâr, vesâil gibi örnekleri yaygındır.

Sülâsî Mücerred MasdarAsli harfleri üç tane olan ve türetilmesinde ek eklenmemiş saf fiil köklerinden türeyen masdarlardır. Fa'l, fu'ûl, fe'âlet gibi vezinleri vardır; örneğin ahd, nakz, hurûc, sulh gibi.

Mezîdünfih MasdarSülâsî (üç harfli) veya rubâî (dört harfli) köklere ilave harfler getirilerek türetilen masdarlardır. İf'âl, tef'îl, mufâ'ale, tefa'ul ve istif'âl bâbları buna örnektir; irsâl, tenbîh, tefahhus gibi.

İsm-i FâilFiili yapan, eylemi gerçekleştiren kişiyi veya nesneyi bildiren türemiş kelimedir. Arapçada sülâsî fiiller için 'fâil' vezninde (gâlib, kâfir, vâkı', nâil) kurulur.

İsm-i Mef'ûlEylemin üzerine gerçekleştiği, nesne konumundaki varlığı bildiren kelimedir. Arapçada sülâsî fiiller için 'mef'ûl' vezninde (mezbûr, ma'lûm, meşhûr, mağlûb) yapılır.

Farsça İzâfet KesresiFarsça tamlamalarda tamlayan ile tamlanan arasına konulan ve ince seslilerde '-i', kalın seslilerde '-ı' şeklinde okunan kesre işaretidir; sened-i kavî, bahr-i sefîd örneklerinde olduğu gibi.

Kesik İzâfetFarsça tamlamalarda aradaki izâfet kesresinin (ezginin) yazılmayıp düşürüldüğü, ancak anlamda tamlama ilişkisinin devam ettiği yapıdır; şahin-şâh, tasmîm-gerde kelimelerinde görülür.

SürücüDevşirme alınan çocukları veya sefer için toplanan insan kaynaklarını kafileler halinde düzenli bir şekilde İstanbul'a getirmekle görevli olan memurdur.

Kapıcılar KethüdasıTopkapı Sarayı'nda görev yapan kapıcıların en büyük amiri olup, Divan-ı Hümayun'da hizmet eden ve padişah ile sadrazam arasındaki haberleşmeyi sağlayan yetkilidir.

SorguçPadişahların ve devlet ileri gelenlerinin kavuk veya başlıklarının önüne taktıkları çeşitli tüy, mücevher ve kıymetli taşlardan oluşan süstür.

BeçOsmanlıların Orta Avrupa'da yer alan Viyana şehrine verdikleri resmi ve tarihi isimdir. Metinde Viyana seferine giden askerlerin durumundan bahsedilir.

LehOsmanlı tarihinde Polonya ülkesi ve Polonyalılar için kullanılan tarihi millet adıdır.

Kazak ve Tatar KırlarıKuzey Karadeniz sahillerinde, nehir boylarında yaşayan Slav asıllı Kazak grupları ile Deşt-i Kıpçak, Kırım ve havalisinde yaşayan Tatar Türklerinin yaşadığı bozkır ve kır arazileridir.

Ticâret-i ŞarkıyyeEski dönemlerde Doğu ülkeleriyle, özellikle Hindistan ve Asya coğrafyasıyla yapılan ve devletlerin hazinelerine büyük servet kazandırdığı kabul edilen doğu ticaretidir.

Poltava MuharebesiRus Çarı Deli Petro'nun İsveç Kralı XII. Karl'ı mağlup ettiği, Rusya'nın askeri şöhretini artırdığı ve Petro'nun Osmanlı üzerine saldırma cesaretini bulduğu tarihi savaştır.

Fokşan Antlaşması1711 yılında Osmanlı Devleti ile Rusya arasında yapılan ve Deli Petro'nun Azak ile Karadeniz'de ticaret yapmasını tamamen engelleyen barış antlaşmasıdır.

Cem'-i Mü'ennesArapça kelimelerin sonuna '-ât' eki getirilerek yapılan düzenli dişi çoğul yapısıdır; me'kûlât, meşrûbât, mühimmât kelimelerinde olduğu gibi.

ŞeyhülislamOsmanlı devlet teşkilatında ilmiye sınıfının amiri, en yüksek müftü ve dini konularda fetva veren en yetkili din adamıdır.

Ahvâl-i Anapa ve ÇerkesXVIII. yüzyılın son çeyreğinde Anapa Kalesi'ne gönderilen Ferah Ali Paşa'nın kâtibi Hâşim Efendi tarafından kaleme alınan, Anapa kalesi inşasını ve bölge kavimlerini anlatan tarihi eserdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Kırım Hanı Devlet Giray Han'ın İstanbul'a Gelişi

Sultan III. Ahmed Han, Rus kralının ihanetini ve İstanbul'a göz diktiğini öğrendikten sonra gayrete gelerek saadetli Kırım Hanı Devlet Giray Han'ı Ramazan ayının ortalarında İstanbul'daki divan toplantısına davet etmiş ve sefer kararı almıştır.

Rum Rahiplerinin ve Halkın Kışkırtılması

Rumeli ve Anadolu'da yaşayan Rum kefereleri ve rahipleri, Moskova Çarı'nın ayaklandığını, İstanbul'u alacağını ve Türklerin vaktinin dolduğunu söyleyerek reâyâyı kandırmış, gizlice Ruslara bağlılık senedi vererek isyan hazırlığı yapmışlardır.

Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi No: 1627

Ünitede işlenen 'Keyfiyet-i Rûsiyye' adlı XVIII. yüzyıl Osmanlı Türkçesi metninin orijinal yazma nüshası Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde 1627 numarada muhafaza edilmektedir.

Seyyid Ahmed Hırsovavî Yazması (No: 627)

Rusya'nın genişleme siyasetini, Deli Petro'nun faaliyetlerini ve Kafkasya, Karadeniz sınırlarını anlatan Seyyid Ahmed Hırsovavî'ye ait eser, Topkapı Sarayı Müzesi Yeni Yazmalar Kitaplığı'nda 627 numarada yer almaktadır.

Kantemiroğlu'nun Boğdan Beyliği'ne Tayini

Moskova Kralı ile ittifak eden çevreler, Boğdan beyi olan Kantemiroğlu'nu Boğdan, Bender, Babadağı, İsakçı, Silistire havalisine kral nasbetmiş, Edirne'ye ise Şeremetoğlu'nu kral atayarak batıl usullerle taç ve elbiseler giydirmişlerdir.

Anonim Tevârîh-i Âl-i Osmân

Ünitede tanıtılan ve 1688-1704 yılları arasındaki olayları ihtiva eden Anonim Tevârîh-i Âl-i Osman eseri, çağdaşlarına göre oldukça sade bir üslupla kaleme alınmış olup Abdülkadir Özcan tarafından 2000 yılında neşredilmiştir.

Ahmed Resmî Efendi ve Halîkatü’r-rü’esâ

Koca Nişancı Celalzâde Mustafa Çelebi'den Ragıp Paşa'ya kadar gelen reisülküttabların biyografilerini içeren eser, daha çok 'Sefînetü’r-rü’esâ' adıyla şöhret bulmuş ve Süleymaniye Kütüphanesi'nde müellif hattıyla korunmaktadır.

Ahvâl-i Anapa ve Çerkes Eseri (1781-1785)

XVIII. asrın son çeyreğinde Anapa Kalesi'ne gönderilen Ferah Ali Paşa'nın kâtibi Hâşim Efendi tarafından yazılan eser, 1781-1785 yılları arasındaki olayları, kalenin inşasını ve çevredeki kavimlerin durumunu anlatır.

Venedik Elçisinin (Balyoz) Hapsedilmesi

Şeyhülislamın Rusya üzerine sefer yapılmasının caiz olduğuna dair fetva vermesi üzerine, o gün İstanbul'da bulunan Venedik elçisi (balyoz) derhal kale hapsine mahkûm edilmiştir.

Deli Petro'nun Çin ile Anlaşması

Tarihçi Dolter'in ifadelerine göre Deli Petro, Çin Devleti ile dostluk ve musâlaha antlaşması yapmış olmasına rağmen, Osmanlı Devleti'nin yıkılacağı ve enkazı üzerine kendi haşmet sarayını kuracağı hayaliyle Osmanlı ile anlaşma yapmamıştır.

Kırım Hanı'na Verilen Hediyeler

Padişah III. Ahmed Han, Şevval ayının beşinci günü Kırım Hanı'na kılıç, kaftan, sorguç ve büyük ihsanlar vererek, kapıcılar kethüdası ağayı da yanına katıp Kırım başkentine büyük bir hürmetle göndermiştir.

Sınavda Dikkat Et

XVIII. yüzyıl Osmanlı Türkçesi metinlerinin dili, müelliflerin eğitim durumu ve edebi kaygıları sebebiyle önceki yüzyıllara kıyasla çok daha ağdalı ve süslüdür.
Topkapı Sarayı Kütüphanesi'nde muhafaza edilen 'Keyfiyet-i Rûsiyye' adlı eser, Hicri 1122 tarihindeki Osmanlı-Rus mücadelesini ve Deli Petro'nun faaliyetlerini anlatır.
Sultan III. Ahmed Han dönemi olaylarını aktaran metinlerde, Rum keferelerinin ve rahiplerinin halkı Rusya lehine kışkırtarak ayaklanma hazırlığı yaptığı belirtilir.
Seyyid Ahmed Hırsovavî'ye ait eserde, Deli Petro'nun Poltava Muharebesi sonrasında izlediği yayılmacı politikalar ve Baltık ile Azak'taki hedefleri ele alınır.
Sınavda başarılı olmak için Arapça sülâsî mezîdünfîh bâblar ile Farsça isim tamlaması ve izâfet yapıları gibi dilbilgisi unsurlarını iyi tahlil etmek gerekir.