Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Çarlık Rusyası, Ortaçağ askeri taktikleriyle komşuları aleyhine topraklarını genişletmeyi başarmıştır. Bu başarının arkasındaki en önemli etken, komşu ülkelerin kendi aralarında mücadele eden zayıf rakipler olmasıydı. Kazak, Kırgız, Özbek, Karakalpak ve Türkmen gibi Orta Asya Türk kavimleri, modern teknoloji ve bilimden habersiz, birbirleriyle mücadele ederek zayıflamış durumdaydılar.
Ancak Rusya'nın sınırları zamanla Osmanlı Devleti, Büyük Britanya ve Alman devletleri gibi güçlü rakiplere dayanmıştır. Bu devletlerle eski askeri yapı ile mücadele edilemeyeceğini anlayan I. Büyük Petro, bilim ve teknolojiye verdiği önemle orduları modernize etmiş ve ülkenin altyapısında köklü reformlar yapmıştır.
XIX. yüzyılda Rusya, Napolyon'un 1812'deki başarısız seferi dışında ciddi bir tehditle karşılaşmamıştır. Bu dönemin ardından Güney Kafkasya'da ilerleyerek İran içlerine girmiş; Gürcü, Ermeni ve Azerbaycan Türklerini hakimiyeti altına almıştır. Kuzey Kafkasya'da Şeyh Şamil önderliğindeki direniş 1859'da tamamen kırılarak bölge Rus kontrolüne alınmıştır.
Güneye inme arzusundan vazgeçen Rusya, Uzak Doğu'ya yayılmak maksadıyla Trans-Sibirya Demiryolu'nun inşasına girişmiştir. 1897'de başlayan ve 1903'te tamamlanan 2536 km uzunluğundaki bu demiryolu, Rusya'nın stratejik yayılmasında kilit rol oynamıştır. Ayrıca Çin ile 1896'da dostluk anlaşması imzalanarak Orta Doğu ve Uzak Doğu'da nüfuz artırılmaya çalışılmıştır.
Moskova Rusyası'nın idari yapısı başlangıçta oldukça basit olup, Çar'ın (büyük knez) hakimiyeti sonsuzdu. 'Duma' veya 'Boyar Duma'sı' adı verilen danışma kurulunun politik gücü azdı ve parlamentodan ziyade ilkel bir kabine görünümündeydi. Büyük knezler kriz dönemlerinde Duma'yı 'Sobor' adıyla toplardı; ancak bu yapı Büyük Petro tarafından 1711'de lağvedilmiştir.
I. Petro, devlet sistemini merkezileştirerek Rusya'nın çehresini değiştirmiştir. 1711'de Senato'yu kurmuş, 1718-1720 yıllarında İsveç örgütü örnek alınarak 'kollegiumlar' oluşturulmuştur. 1708'de ülke 8 eyalete (guberniya) ayrılmış, II. Katerina döneminde ise bu sayı 50'ye çıkarılmış ve başlarına valiler getirilmiştir.
Rusya İmparatorluğu her devirde güçlü bir askeri yapı beslemeyi tercih etmiş, ancak sivil memur teşkilatına aynı önemi vermemiştir. XIX. yüzyılın ortalarında her 10 bin kişiye ancak 11-12 devlet memuru düşmekteydi. Düşük maaşlar nedeniyle rüşvet yaygındı ve Ohranka gibi güçlü polis teşkilatları ile muhalefet baskı altında tutuluyordu.
Rusya İmparatorluğu'nda nüfusun büyük çoğunluğunu köylüler oluşturuyordu. XII. yüzyılda serbest olan köylüler, feodalizmin yerleşmesiyle topraklarını kaybederek knezlerin ve boyarların arazilerinde ortakçı durumuna düşmüşlerdi. Köylülerin oluşturduğu 'mir' (cemaat) toplulukları toptan vergi ödemekteydi.
XVI. yüzyılda 'Udel' ve 'pomestye' (tımar) sistemlerinin yerleşmesiyle köylüler çiftlik sahiplerine (pomeşçik) bağlanmış, 1597'de köylü ayartmanın yasaklanmasıyla tam anlamıyla serf (krepostnoye pravo) duruma getirilmişlerdir.
XIX. yüzyılda ticaretin artması, fabrikaların kurulması ve köylü ayaklanmalarının çoğalması üzerine Çar II. Aleksandr, 19 Şubat 1861'de yayınladığı fermanla köylüleri toprak köleliğinden kurtarmıştır. Ancak köylüler iktisadi açıdan büyük bir kazanç elde edememiş, 'mir' etrafında toplanan hukuken serbest topluluklar olarak kalmışlardır.
Dvoryanlar, Rusya İmparatorluğu'nda en iyi tahsil görmüş, kanunlarla korunan ve politik yönden en şuurlu imtiyazlı sınıftı. I. Petro'nun 1722'de çıkardığı kanunla askeri ve sivil hizmetler 14 rütbeye ayrılmış, üst derecelere yükselenler aileleriyle birlikte dvoryan zümresine dâhil edilmiştir.
Dvoryan sınıfının kökeni incelendiğinde, aslen Rus olanların oranının oldukça düşük olduğu görülür. Rurikler, Polonya, Litvanya ve diğer Avrupa devletlerinden gelenlerin yanı sıra, Altın Orda'dan kalan Türk-Tatar asıllı asiller de bu sınıfa dahil edilmiştir. Hristiyanlaşma şartıyla Türk-Tatar beyleri bu imtiyazdan yararlanmıştır.
1861'de serfliğin kaldırılmasıyla dvoryanlar ekonomik sıkıntıya düşmüş, topraklarının önemli bir kısmını kaybetmişlerdir. II. Aleksandr onları iflastan kurtarmak için 'Dvoryan Ziraat Bankası'nı kurdurmuşsa da, 1916'ya gelindiğinde verimli toprakların büyük kısmı serbest köylülerin eline geçmiştir.
Rus ordusu, Batı Avrupa'dan alınan ateşli silahlar ve uzmanların yardımıyla özellikle Türk hanlıklarına karşı büyük başarılar kazanmıştır. IV. İvan döneminde Kazan'ın zaptında İskoç mühendislerin barut ve lağım tekniklerinden yararlanılmıştır.
I. Petro düzenli Rus ordusunun nüvesini kurmuş, Azak Denizi'nde ilk harp filosunu inşa etmiştir. 1725'te Rusya, döneme göre oldukça büyük bir orduya ve bahriye gücüne sahipken, askere alma külfeti büyük vergi reformlarını zorunlu kılmiştır.
1874'te çıkarılan kanunla 21 yaşındaki tüm erkeklere askerlik mecburiyeti getirilmiştir. 15 yıllık hizmet süresinin 6 yılı muvazzaf, 9 yılı ihtiyarî hizmet olarak belirlenmiştir.
Hristiyanlık (Ortodoksluk) ilk defa Kiyev Knezi I. Vladimir tarafından 988'de kabul edilmiş ve Rus kilisesi İstanbul patriğine bağlı bir metropolitlik haline gelmiştir. Bu durum Rusya'nın Bizans medeniyeti çemberine girmesini sağlamıştır.
I. Petro'dan sonra kilise eski önemini kaybetmiş, devletin itaatkâr bir unsuru haline getirilmiştir. II. Katerina kilisenin maddi haklarını sınırlamış, arazilerini kamulaştırmış ve çok sayıda manastırı kapatmıştır.
Rus yönetimi, ele geçirilen İdil-Ural bölgesindeki Müslüman Tatarları Hristiyanlaştırmak için yoğun baskı, cami yıkımları ve zorunlu vaftiz politikaları uygulamıştır. Ancak Müslümanların direnişi karşısında II. Katerina döneminde esneme gösterilmiş ve 1789'da Ufa'da 'Orenburg Müslümanları Ruhani Meclisi' kurulmuştur.
XIII-XV. yüzyıllarda Rusya ekonomisi sönük olup tarım ve kürk, bal, balmumu ticareti öne çıkmaktaydı. 250 yıl süren Moğol-Türk hakimiyeti vergi ve para sistemini (tamojnya, damga, dengi, tovar) düzenlemiştir. 1897 nüfus sayımına göre 125 milyonluk imparatorluk nüfusunun yalnızca %9.1'i şehirlerde yaşıyordu.
XIX. yüzyılın ortalarından itibaren kapitalizmin benimsenmesiyle sanayi gelişmeye başlamıştır. Urallarda demir-çelik, Donets havzasında kömür, Bakü'de ise petrol üretimi devasa boyutlara ulaşmıştır. 1914'te Bakü petrolü yıllık 9 milyon tona çıkmıştır.
Tarım ekonominin temeli olmasına rağmen sık sık kıtlıklar yaşanmıştır. Devlet, müteşebbisleri desteklemiş, demiryolu ağını 400 km'den 25 bin km'ye çıkararak iç ticareti canlandırmıştır.
II. Aleksandr'ın reformlarıyla 1864'te kurulan 'Zemstvo'lar, kırsal bölgelerde ilk öğretim, sağlık, yol yapımı ve hayır işlerini denetleme görevini üstlenmiştir. Zemstvo'lar sayesinde köylere hastaneler, okullar ve kütüphaneler açılmış, halk sağlığı ve eğitimi büyük ivme kazanmıştır.
Eğitim alanında I. Petro ve II. Katerina dönemlerinde atılan adımlar, XIX. yüzyılda Moskova, Kazan, St. Petersburg ve Harkov üniversitelerinin açılmasıyla güçlenmiştir. Bilimler Akademisi Rus kültürünün ve biliminin merkezine dönüşmüştür.
Türkler arasında eğitim din adamlarının elinde kalmışken, XIX. yüzyılın sonlarında İsmail Gaspıralı öncülüğünde 'Usul-i cedit' (yeni metot) okulları yaygınlaşmış; Dilde, fikirde, işte birlik anlayışı Rusya Müslümanları arasında milli bilinci uyandırmıştır.
XIX. yüzyılda Alman felsefesi (Schelling, Hegel) etkisiyle Rus aydınları arasında 'Slavyanofil' (Slav birliği ve Ortodoksluk yanlısı) ve 'Zapadniki' (Batıcı, reform yanlısı) olmak üzere iki zıt grup doğmuştur.
Pozitif bilimlerin ve materyalizmin etkisiyle her şeyi inkâr eden 'Nihilizm' akımı gelişmiş; çarlık rejimini yıkmak için terör yöntemleri benimsenmiştir. Çernişevski ve Pisarev bu akımın öncülerinden olmuştur.
Lavrov ve Mihaylovski öncülüğünde köylü sosyalizmini savunan 'Narodniçestvo' (Populizm) doğmuş, Plehanov ve Lenin ile birlikte Marksizm Rusya'da yayılmıştır. 1903'teki kongrede Sosyal Demokratlar Bolşevik ve Menşevik olarak ikiye bölünmüştür.
Rusya'da mutlak monarşiye karşı ihtilal hareketleri 1825 Dekabrist ayaklanmasıyla başlamıştır. Ohranka'nın baskılarına rağmen RSDRP, SR ve Kadet partileri gizli ve açık faaliyetlerini artırmıştır.
1905 Devrimi, Japonya karşısında alınan yenilgi ve ekonomik bunalımlarla tetiklenmiş, Çar baskılara dayanarak Duma'nın açılmasına razı olmuştur. Ancak meşrutiyet dönemi sorunları çözememiştir.
Birinci Dünya Savaşı'nın getirdiği yıkım, 1916 Türkistan isyanları ve halkın yoksulluğu 27 Şubat 1917 Şubat Devrimi'ni ve Çar II. Nikola'nın tahttan çekilmesini tetiklemiş; nihayet 25 Ekim 1917'de Lenin önderliğindeki Bolşevikler iktidarı ele geçirmiştir.