İnfografik
← Ünite 5
Tarih Metodu

Ünite 5: Ortaçağ Tarihi Araştırmalarına Giriş

İstanbul'un İslamî Yazma Eserlerdeki Konumu
Türkiye kütüphanelerindeki toplam 250.000 cilt civarındaki yazma eserin yaklaşık 146.000 kadarı İstanbul kütüphanelerinde bulunmaktadır. Bu rakam, İstanbul'u dünyada en çok İslamî yazmanın toplandığı şehir konumuna getirmektedir.
Türkiye Kütüphanelerinin Yazma Kapasitesi
Türkiye kütüphaneleri İslamî yazmalar itibariyle dünyanın en zengin koleksiyonlarına sahiptir. Ülke genelinde yaklaşık 160.000 cilt Arapça, 13.000 cilt Farsça ve 70.000 cilt Türkçe olmak üzere toplamda 250.000 cilt yazma eser mevcuttur.
Byzantinoturcica Eseri
Bizans kaynaklarında Türkler hakkında yer alan kayıtlar Gyula Moravcsik tarafından iki cilt halinde 'Byzantinoturcica' adıyla toplanmıştır. Eserin ilk baskısı 1942-1943 yıllarında Budapeşte'de yapılmıştır.
Dîvânu Lugati’t-Türk'ün Yazılış Tarihi
Kaşgarlı Mahmud tarafından kaleme alınan Türkçe'nin en eski ve mühim tarihi sözlüğü Dîvânu Lugati’t-Türk, takriben 1073 yılında Bağdat'ta kaleme alınmıştır ve Türk kültürünün ana kaynağıdır.

Anahtar Kavramlar

BibliyografyaYeni bir araştırmaya başlarken o konuda daha önce yapılmış kitap, makale ve çalışmaları tespit etmek için taranması zorunlu olan kaynak listeleridir. Metne göre Doğu dünyası araştırmalarında Theodore Besterman'ın eseri örnek gösterilebilir.
Yazma NüshaMatbaanın icadından önce veya el yazısıyla çoğaltılmış, henüz neşredilmemiş ya da hatalı basılmış basılı kaynakların eksiklerini kapatmak için kullanılan orijinal el yazması eserlerdir. İstanbul kütüphaneleri, dünyada en çok İslamî yazma barındıran merkezdir.
TabakâtGenellikle aynı dönemde veya aynı meslekte (şair, edip, fakih, âlim) yaşamış kişilerin biyografilerini tabaka tabaka (kuşak kuşak) inceleyen biyografik eser türüdür. Örnek olarak İbn Hallikân'ın Vefayâtu’l-a’yân'ı gösterilebilir.
TopronomiYer adlarını, etimolojilerini, değişim süreçlerini ve coğrafi konumlarını inceleyen bilim dalıdır. Ortaçağ kaynaklarındaki kaybolmuş yer adlarını bulmak için Yâkût el-Hamevî'nin Mu’cemu’l-buldân'ı gibi eserlere başvurulur.
OnomastikŞahıs adlarını, kökenlerini ve tarihsel gelişimini inceleyen ad bilim dalıdır. Ortaçağ Türk şahıs adlarının tespiti için László Rásonyi ve Imre Baski'nin Onomasticon Turcicum adlı eseri bu alanda temeldir.
JeneolojiHükümdarların ve hanedan üyelerinin şecere, akrabalık ilişkileri, taht yılları ile unvanlarını gösteren soyağacı bilimi ve bu bilgileri içeren kitaplardır. Halil Edhem Eldem'in Düvel-i İslâmiyye'si buna örnektir.
Takvîm-i CelâlîSultan Melikşâh'ın emriyle hazırlanan, güneş esasına dayanan ve özellikle malî işlerde kullanılan Selçuklu dönemine ait özel takvimdir. Takvîm-i Melikî olarak da anılır.
İndex Islamicusİslam dünyası ile ilgili Batı dillerinde yayınlanmış makale ve araştırmaların künyelerini toplayan ve düzenli olarak yayınlanan uluslararası bibliyografik eser külliyatıdır.
Takvîm-i Hânîİlhanlı hükümdarı Gazan Han zamanında, daha çok malî alanda kullanılmak üzere ihdas edilmiş güneş esasına dayanan takvim sistemidir.
Dîvânu Lugati’t-TürkKaşgarlı Mahmud tarafından 1073 yılında Bağdat'ta kaleme alınan, Türkçe'nin en eski ve en mühim tarihi sözlüğü olup aynı zamanda Türk kültürünün de temel kaynağıdır.
MüstensihMatbaa öncesi dönemde el yazması eserleri el yoluyla çoğaltan, kopya eden kimsedir. Yazma eserlerin incelenmesinde müstensih kayıtları tarihçiler için mühim ipuçları sunar.
Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri SözlüğüMehmet Zeki Pakalın tarafından hazırlanan, Osmanlı devlet teşkilatı ve Ortaçağ idari ıstılahlarının anlaşılmasında araştırmacılara rehberlik eden kapsamlı sözlüktür.
Mu’cemu’l-buldânYâkût el-Hamevî tarafından ansiklopedik tarzda kaleme alınmış, Ortaçağ İslam dünyasındaki yer adlarının ve yerleşim yerlerinin doğru okunuşunu tespit eden temel coğrafi başvuru eseridir.
On İki Hayvanlı Türk TakvimiÖzellikle Moğol istilasından sonra Ortaçağ İslam dünyasında kaynak ve vesikalarda zaman zaman karşımıza çıkan, Türklerin kullandığı eski bir kronoloji sistemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Türkiye Tarih Yayınları Bibliyografyası

Enver Koray tarafından hazırlanan bu çalışma, 1729 yılından 1984 yılına kadar Türkiye'de tarih alanında yayınlanan kitapları I-IV cilt arasında ihtiva eden kapsamlı bir bibliyografyadır.

Onomasticon Turcicum Projesi

Macar Türkolog László Rásonyi tarafından başlatılan ancak ömrü yetmediği için tamamlanamayan Türkçe şahıs adları hakkındaki dev eser, Imre Baski tarafından tamamlanarak 2007 yılında Bloomington'da yayınlanmıştır.

Takvîm-i Celâlî'nin Ortaya Çıkışı

Selçuklu döneminde Sultan Melikşâh'ın (1072-1092) emriyle, sultanın lakabından ötürü Takvîm-i Celâlî (Takvîm-i Melikî) adıyla güneş esasına dayanan yeni bir takvim hazırlanmış ve daha çok malî alanda kullanılmıştır.

Tarih Çevirme Kılavuzu

Faik Reşit Unat'ın eski kılavuzunun kullanım güçlüğünden doğan hataları en aza indirmek amacıyla Yücel Dağlı ve Cumhure Üçer tarafından 5 cilt halinde hazırlanan Tarih Çevirme Kılavuzu (1997) büyük bir boşluğu doldurmuştur.

Encyclopaedia of Islam (EI) Tarihçesi

Avrupalı oryantalistler tarafından İngilizce, Fransızca ve Almanca olmak üzere üç farklı dilde Leiden'de 1913-1934 yılları arasında yayınlanan EI, İslam dünyasının kültürüyle ilgili dünyadaki ilk büyük modern ansiklopedidir.

Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA)

Türkiye'de İslam dünyasının dili, tarihi, edebiyatı ve kültürüyle ilgili maddeleri ihtiva etmek üzere İstanbul'da 1988 yılında yayınlanmaya başlanan ve bugüne kadar kırk cildi bulan en önemli ulusal ansiklopedik çalışmalardan biridir.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavlarda İstanbul'un sahip olduğu 146.000 cilt yazma eser ile dünyada en çok İslamî yazmanın toplandığı şehir olduğu bilgisi sıkça sorulur, unutmayın.
  • Kaşgarlı Mahmud'un Dîvânu Lugati’t-Türk eserinin 1073 yılında Bağdat'ta yazıldığı ve Türkçe'nin en eski tarihi sözlüğü olduğu detayına dikkat edin.
  • Yer adları (topronomi) için Yâkût el-Hamevî'nin Mu’cemu’l-buldân eserinin temel başvuru kaynağı olduğunu karıştırmayın.
  • Şahıs adları (onomastik) için Türkçe'de László Rásonyi ve Imre Baski'nin 'Onomasticon Turcicum' eserinin sorulabileceğini unutmayın.
  • Selçuklular dönemindeki mali takvimin 'Takvîm-i Celâlî' (Sultan Melikşâh), İlhanlılardakinin ise 'Takvîm-i Hânî' (Gazan Han) olduğunu iyi ayırt edin.
  • Batı'daki İslam araştırmalarının künyeleri için 'Index Islamicus' un en kritik bibliyografya eseri olduğunu asla göz ardı etmeyin.