Ünite 4: 15. Yüzyıl Doğu Türk Edebiyatı: Çağatay Dili ve Edebiyatı — Önemli Kavramlar

Cengiz Han’ın ikinci oğlu Çağatay’a kalan topraklar üzerinde 1242 yılında kurulan Türk-Moğol devleti olup, Duva Han zamanında resmî adını almıştır. Bu hanlık, Maveraünnehir ve Türkistan bölgesinde Türk kültürünün ve Çağatay Türkçesinin gelişiminde zemin hazırlamıştır.

Orta Asya Türk-İslam yazı dilinin Karahanlı ve Harezm-Altın Ordu Türkçesinden sonraki kolu olup, Timurlular döneminde şekillenip Ali Şir Nevâî ile klasik çağına ulaşmış ve XIX. yüzyıla kadar kullanılmış bir edebî dildir.

Çağatay yazı dilinin başlangıç devresi olup, XV. yüzyıl başlarından Ali Şir Nevâî’nin ilk divanını düzenlediği 1465 yılına kadarki süreyi kapsar; bu dönemde Harezm-Altın Ordu unsurları hâlâ etkindir.

Hüseyn-i Baykara'nın iktidarı ve Ali Şir Nevâî'nin öncülüğünde XV. yüzyılın ikinci yarısından XVI. yüzyılın ilk yarısına kadar süren, Çağatay edebiyatının en zengin ve olgun eserlerinin verildiği altın çağdır.

İki zıt unsur veya kavramın (örneğin afyon ile şarap ya da ok ile yay) birbirine karşı üstünlük iddia ederek karşılıklı konuşturulduğu, şiir veya nazım-nesir karışık yazılan edebî türdür.

Âşık ile maşuk arasındaki on manzum mektuplaşmayı konu alan, genellikle tevhid, na't ve sebeb-i te'lif bölümleriyle süslü mesnevi türündeki eserdir; örneğin Yûsuf Emîrî’nin Deh-nâme’si.

Ali Şir Nevâî’nin şairin dört farklı hayat evresini (çocukluk, gençlik, orta yaş, yaşlılık) kapsayan şiirlerini topladığı dört ciltlik büyük Türkçe divan külliyatıdır.

Ali Şir Nevâî tarafından kaleme alınan, dönemin ve geçmişin şairlerinin hayatlarını ve şiirlerinden örnekleri içeren Türk edebiyatındaki ilk şairler tezkiresidir.

Ali Şir Nevâî’nin Türkçenin Farsçadan üstün ve zengin bir ifade gücüne sahip bir dil olduğunu mukayeseli örneklerle ispat etmek amacıyla yazdığı ünlü eseridir.

Ali Şir Nevâî’nin Türk şiirinde kullanılan aruz vezinlerini, kalıplarını ve çeşitlerini inceleyerek kurallarını ortaya koyduğu aruz konulu eseridir.

Genceli Nizâmî’nin aynı adlı Farsça mesnevisinden esinlenerek Haydar Tilbe ve Ali Şir Nevâî gibi şairlerin Türkçe kaleme aldığı tasavvufi ve ahlaki konulu mesnevidir.

Yûsuf Emîrî tarafından yazılan, beng (afyon, esrar) ile çagırın (şarap) üstünlük iddiasıyla tartıştığı, Türk edebiyatında bu konuyu işleyen ilk alegorik münazara örneğidir.

Hüseyn-i Baykara ve Ali Şir Nevâî'nin himayesinde Herat merkezli olarak sanat, edebiyat, ilim ve mimarlık alanında yaşanan büyük kültürel canlanma ve gelişim dönemidir.

Divan edebiyatına Türklerin kazandırdığı, mani tipine benzeyen, tek bendlik ve arruzun belli bir kalıbıyla yazılan millî nazım şeklidir; Mevlânâ Lütfî bu nazımda başarılı örnekler vermiştir.

Ferîdüddin Attâr’ın Mantıku’ttayr adlı eserinden esinlenerek Ali Şir Nevâî tarafından kaleme alınan, kuşların diliyle tasavvufi seyrüsülûkü anlatan dinî-tasavvufi mesnevidir.