Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » 16-19. Yüzyıllar Türk Dili

Ünite 4: Şekil Bilgisi — Doğru/Yanlış

Gösterilen tanım o kavrama ait mi? 25 soru var.

1 / 250 doğru

Edilgenlik (Meçhul) Ekleri

Geçişl fiillere getirilerek fiili yapanı bilinmez hâle sokan, yani fiili pasif kılan eklerdir; bu fiillerde nesne dilbilgisel olarak özne durumuna geçer. Genellikle -(I)l- ve -(I)n- ••• teşkil olunur.

Edilgenlik (Meçhul) Ekleri — Geçişl fiillere getirilerek fiili yapanı bilinmez hâle sokan, yani fiili pasif kılan eklerdir; bu fiillerde nesne dilbilgisel olarak özne durumuna geçer. Genellikle -(I)l- ve -(I)n- ekleriyle teşkil olunur.

Öğrenilen Geçmiş Zaman — -mIş eki ve birinci tip şahıs ekleriyle çekimlenen, konuşanın tanık olmadığı, başkasından öğrendiği ya da sonradan fark ettiği oluş ve kılışları ifade eden zamandır. Örnek: 'haber vermûşler', 'intisâb etmûş'.

İşteşlik Eki — Fiilde belirtilen hareketin birden fazla yapan tarafından, aynı anda, karşılıklı ve emek birliğiyle yapıldığını ifade eden -(I)ş- ekidir. Metinden örnek olarak 'buluş-', 'çeküş-', 'görüş-', 'söyleş-' verilebilir.

Geniş Zaman — -Ar ve -(I)r ekleriyle teşkil edilen, süreklilik gösteren, alışkanlık veya âdet hâline gelen eylemleri, şimdiki ve yakın gelecek zamanı ifade eden çekim kategorisidir. Örnek: 'almazlar', 'nûş derler'.

Eşitlik Hâlî — Miktarca ve nitelikçe karşılaştırma, mutabıklık, uygunluk, benzerlik ve görecelilik anlamlarını kuran +CA ekli ismin hâl kategorisidir. Metinden örnek olarak 'zerrece', 'sâdece câm ’dır' gösterilebilir.

+DAş Eki — İsim köklerine gelerek beraberlik ve ortaklık bildiren kelimeler türeten işlek bir ek türüdür. Metindeki örneklere göre 'karındaş ~ kardaş', 'yoldaş', 'yaşdaş' ve 'emektaş' bu ekle türetilmiştir.

+Ar- Eki — Sıfatların ifade ettiği anlamlardan o duruma dönüşmek, o şekli almak anlamlarında fiiller yapan Eski Türkçe döneminden beri işlek bir ektir. Metinden örnek olarak 'ağarmak', 'bozarmak', 'gövermek', 'yeşer-' verilebilir.

Dönüşlülük Eki — Ösnenin yaptığı eylemden bizzat kendisinin doğrudan veya dolaylı olarak etkilendiğini bildiren ve genellikle -(I)n- ekiyle kurulan fiil çekim/çatı ekidir. Metinden örnek olarak 'savun-', 'çekin-, 'dayan-', 'öğün-' gösterilebilir.

Bulunma Hâlî — Fiildeki oluş ve kılışın yerini, zamanını, sürekliliğini, içinde olmayı bildiren ve +dA ekiyle kurulan ismin hâlidir. Metinden örnek olarak 'Mısır’da', 'huzûrunda', 'Yıldırım Han asrında' gösterilebilir.

Ettirgenlik Ekleri — Kılış bildiren geçişli fiillere geldiğinde fiildeki anlama 'yaptırma' işlevi katan, geçişsiz fiilleri ise geçişli ve kılış bildiren fiillere çeviren eklerdir. Başlıca ekleri -Ar-, -Ur-, -dAr-, -dUr-, -GUr-, -(I)t-'dir.

İlgi Hâlî — İsimlerde +Iŋ, +nIŋ, birinci şahıs zamirlerinde +Im ekleriyle kurulan, eklendiği ismi sahiplik ilgisiyle kendisinden sonra gelen kelimeye bağlayan ve isim tamlaması kuran hâl ekidir.

Ayrılma Hâlî — Fiilin belirttiği hareketin kaynağını, çıkış yönünü, sebebini, karşılaştırmayı ve zaman unsurlarını ifade eden +dAn ekli hâl kategorisidir. Metinden örnek olarak 'andan göçüp Halebe geldiler' verilebilir.

+sIz Eki — +lI ekinin olumsuzu anlamında sıfatlar yapan ve eklendiği ismin ifade ettiği anlamın yokluğunu bildiren bir yapım ekidir. Metindeki örneklere göre 'dilsiz', 'hırsız', 'hamîrsiz' gibi kalıcı isimler de yapmıştır.

+lA- Eki — Türkçenin tarihî dönemleri boyunca en işlek isimden fiil yapma eki olup, XVI-XIX. yüzyıllarda da verimli bir üretkenlik göstermiştir. Metinde geçen 'bayramlaşup bayram kutluladılar', 'mühürle-', 'mıhla-' örnekleri bu ekle türetilmiştir.

Yönelme Hâlî — Kelime gruplarında ve cümlelerde fiildeki hareketin yöneldiği ismin içinde bulunduğu durumu bildiren, genelde dolaylı tümleci oluşturan +(y)A ekli hâl kategorisidir.

Yalın Hâl — İsmin diğer söz dizimi unsurlarıyla, durumunda değişme olmadan dilbilgisel ilişkiye geçtiği, herhangi bir ek almadığı durumdur. Cümlede özne, sıfat tamlamasında sıfat bu hâlde bulunur.

+lI Eki — Eklendiği ismin ifade ettiği anlamın bulunmasını ve sahipliğini bildirerek sıfatlar yapan, aynı zamanda unvanlara kalıplaşmış sıfatlar ve mensubiyet bildiren kelimeler türeten işlek bir ektir. Metinden örnek olarak 'edebli ve ma’rifetli', 'donanmış altun rahtlu at' gösterilebilir.

+CIK Eki — Esas işlevi küçültme ve sevgi bildirmek olan, nesne ve kavram isimleri türeten bir ektir. Metinden örnek olarak 'kitapçık', 'köpecik', 'ağaççık' ve kalıcı isim olan 'yılancık' gösterilebilir.

İyelik Kategorisi — Kelimenin aidiyetini belirleyen, tekillik ve çokluk olmak üzere altı ayrı ekle teşkil olunan bir kategoridir. İsimdeki kavramın sahip durumunda olan bir özneye (ben, sen, o, biz, siz, onlar) aidiyetini bildirir.

Görülen Geçmiş Zaman — -dI eki ve ikinci tip şahıs ekleriyle çekimlenen, şimdiden önceki bir zamanda gerçekleşip konuşucunun tanıklık ettiği ya da kesin bilinen olayları anlatan zaman çekimidir. Örnek: 'cevâb virdim', 'seyr eyledik'.

Çatı Ekleri — Fiilin anlamını değiştirmeden, fiili yapanı (özneyi) veya fiilden etkileneni (nesneyi) değiştiren dilbilgisel görev yükü taşıyan eklerdir. Ettirgenlik, edilgenlik, işteşlik ve dönüşlülük çatı kategorilerini oluştururlar.

Zarf-Fiil (Ulaç) — Getirildikleri fiilleri, anlamlarını değiştirmeden oluş ve kılışın tarzını veya zamanını niteleyen zarflara dönüştüren, isimleşmeyen ve isim çekim eki almayan eklerdir. Örnek: 'güle güle', 'ağlaşarak'.

Dilbilgiselleşme — Bağımsız kelimelerin zamanla fonetik değişmeler geçirerek ve yeni dilbilgisel görevler yüklenerek ekleşmesi veya canlı bir yapım/çekim eki hâline gelmesi sürecidir. Bu olay dilin morfolojik yapısında önemli değişmelere yol açar.

Vasıta Hâlî — Eski Türkçedeki +In ekinden sonraları büyük ölçüde +ylA, +lA ekine yerini bırakan; araç, usul, yol, tarz, beraberlik ve sebep bildiren ismin hâl kategorisidir.

Yükleme Hâlî — Geçişli fiil taşıyan bir cümlede, fiilin etkisi altında kalan ismin içinde bulunduğu, cümle tahlilinde 'nesne' olarak adlandırılan durumdur; +(y)I, +n ekleriyle kurulur veya sıfır morfemle temsil edilir.