DilbilgiselleşmeBağımsız kelimelerin zamanla fonetik değişmeler geçirerek ve yeni dilbilgisel görevler yüklenerek ekleşmesi veya canlı bir yapım/çekim eki hâline gelmesi sürecidir. Bu olay dilin morfolojik yapısında önemli değişmelere yol açar.
+lI EkiEklendiği ismin ifade ettiği anlamın bulunmasını ve sahipliğini bildirerek sıfatlar yapan, aynı zamanda unvanlara kalıplaşmış sıfatlar ve mensubiyet bildiren kelimeler türeten işlek bir ektir. Metinden örnek olarak 'edebli ve ma’rifetli', 'donanmış altun rahtlu at' gösterilebilir.
+sIz Eki+lI ekinin olumsuzu anlamında sıfatlar yapan ve eklendiği ismin ifade ettiği anlamın yokluğunu bildiren bir yapım ekidir. Metindeki örneklere göre 'dilsiz', 'hırsız', 'hamîrsiz' gibi kalıcı isimler de yapmıştır.
+CIK EkiEsas işlevi küçültme ve sevgi bildirmek olan, nesne ve kavram isimleri türeten bir ektir. Metinden örnek olarak 'kitapçık', 'köpecik', 'ağaççık' ve kalıcı isim olan 'yılancık' gösterilebilir.
+DAş Ekiİsim köklerine gelerek beraberlik ve ortaklık bildiren kelimeler türeten işlek bir ek türüdür. Metindeki örneklere göre 'karındaş ~ kardaş', 'yoldaş', 'yaşdaş' ve 'emektaş' bu ekle türetilmiştir.
+lA- EkiTürkçenin tarihî dönemleri boyunca en işlek isimden fiil yapma eki olup, XVI-XIX. yüzyıllarda da verimli bir üretkenlik göstermiştir. Metinde geçen 'bayramlaşup bayram kutluladılar', 'mühürle-', 'mıhla-' örnekleri bu ekle türetilmiştir.
+Ar- EkiSıfatların ifade ettiği anlamlardan o duruma dönüşmek, o şekli almak anlamlarında fiiller yapan Eski Türkçe döneminden beri işlek bir ektir. Metinden örnek olarak 'ağarmak', 'bozarmak', 'gövermek', 'yeşer-' verilebilir.
Çatı EkleriFiilin anlamını değiştirmeden, fiili yapanı (özneyi) veya fiilden etkileneni (nesneyi) değiştiren dilbilgisel görev yükü taşıyan eklerdir. Ettirgenlik, edilgenlik, işteşlik ve dönüşlülük çatı kategorilerini oluştururlar.
Ettirgenlik EkleriKılış bildiren geçişli fiillere geldiğinde fiildeki anlama 'yaptırma' işlevi katan, geçişsiz fiilleri ise geçişli ve kılış bildiren fiillere çeviren eklerdir. Başlıca ekleri -Ar-, -Ur-, -dAr-, -dUr-, -GUr-, -(I)t-'dir.
Edilgenlik (Meçhul) EkleriGeçişl fiillere getirilerek fiili yapanı bilinmez hâle sokan, yani fiili pasif kılan eklerdir; bu fiillerde nesne dilbilgisel olarak özne durumuna geçer. Genellikle -(I)l- ve -(I)n- ekleriyle teşkil olunur.
İşteşlik EkiFiilde belirtilen hareketin birden fazla yapan tarafından, aynı anda, karşılıklı ve emek birliğiyle yapıldığını ifade eden -(I)ş- ekidir. Metinden örnek olarak 'buluş-', 'çeküş-', 'görüş-', 'söyleş-' verilebilir.
Dönüşlülük EkiÖsnenin yaptığı eylemden bizzat kendisinin doğrudan veya dolaylı olarak etkilendiğini bildiren ve genellikle -(I)n- ekiyle kurulan fiil çekim/çatı ekidir. Metinden örnek olarak 'savun-', 'çekin-, 'dayan-', 'öğün-' gösterilebilir.
İyelik KategorisiKelimenin aidiyetini belirleyen, tekillik ve çokluk olmak üzere altı ayrı ekle teşkil olunan bir kategoridir. İsimdeki kavramın sahip durumunda olan bir özneye (ben, sen, o, biz, siz, onlar) aidiyetini bildirir.
Yalın Hâl İsmin diğer söz dizimi unsurlarıyla, durumunda değişme olmadan dilbilgisel ilişkiye geçtiği, herhangi bir ek almadığı durumdur. Cümlede özne, sıfat tamlamasında sıfat bu hâlde bulunur.
İlgi Hâlîİsimlerde +Iŋ, +nIŋ, birinci şahıs zamirlerinde +Im ekleriyle kurulan, eklendiği ismi sahiplik ilgisiyle kendisinden sonra gelen kelimeye bağlayan ve isim tamlaması kuran hâl ekidir.
Yükleme HâlîGeçişli fiil taşıyan bir cümlede, fiilin etkisi altında kalan ismin içinde bulunduğu, cümle tahlilinde 'nesne' olarak adlandırılan durumdur; +(y)I, +n ekleriyle kurulur veya sıfır morfemle temsil edilir.
Yönelme HâlîKelime gruplarında ve cümlelerde fiildeki hareketin yöneldiği ismin içinde bulunduğu durumu bildiren, genelde dolaylı tümleci oluşturan +(y)A ekli hâl kategorisidir.
Bulunma HâlîFiildeki oluş ve kılışın yerini, zamanını, sürekliliğini, içinde olmayı bildiren ve +dA ekiyle kurulan ismin hâlidir. Metinden örnek olarak 'Mısır’da', 'huzûrunda', 'Yıldırım Han asrında' gösterilebilir.
Ayrılma HâlîFiilin belirttiği hareketin kaynağını, çıkış yönünü, sebebini, karşılaştırmayı ve zaman unsurlarını ifade eden +dAn ekli hâl kategorisidir. Metinden örnek olarak 'andan göçüp Halebe geldiler' verilebilir.
Vasıta HâlîEski Türkçedeki +In ekinden sonraları büyük ölçüde +ylA, +lA ekine yerini bırakan; araç, usul, yol, tarz, beraberlik ve sebep bildiren ismin hâl kategorisidir.
Eşitlik HâlîMiktarca ve nitelikçe karşılaştırma, mutabıklık, uygunluk, benzerlik ve görecelilik anlamlarını kuran +CA ekli ismin hâl kategorisidir. Metinden örnek olarak 'zerrece', 'sâdece câm ’dır' gösterilebilir.
Görülen Geçmiş Zaman-dI eki ve ikinci tip şahıs ekleriyle çekimlenen, şimdiden önceki bir zamanda gerçekleşip konuşucunun tanıklık ettiği ya da kesin bilinen olayları anlatan zaman çekimidir. Örnek: 'cevâb virdim', 'seyr eyledik'.
Öğrenilen Geçmiş Zaman-mIş eki ve birinci tip şahıs ekleriyle çekimlenen, konuşanın tanık olmadığı, başkasından öğrendiği ya da sonradan fark ettiği oluş ve kılışları ifade eden zamandır. Örnek: 'haber vermûşler', 'intisâb etmûş'.
Geniş Zaman-Ar ve -(I)r ekleriyle teşkil edilen, süreklilik gösteren, alışkanlık veya âdet hâline gelen eylemleri, şimdiki ve yakın gelecek zamanı ifade eden çekim kategorisidir. Örnek: 'almazlar', 'nûş derler'.
Zarf-Fiil (Ulaç)Getirildikleri fiilleri, anlamlarını değiştirmeden oluş ve kılışın tarzını veya zamanını niteleyen zarflara dönüştüren, isimleşmeyen ve isim çekim eki almayan eklerdir. Örnek: 'güle güle', 'ağlaşarak'.
