Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » 16-19. Yüzyıllar Türk Dili

Ünite 4: Şekil Bilgisi — Kelime Bul

Tanımı oku, kavramı harf harf bul. 19 kelime var.

1 / 190 doğru

Fiilin anlamını değiştirmeden, fiili yapanı (özneyi) veya fiilden etkileneni (nesneyi) değiştiren dilbilgisel görev yükü taşıyan eklerdir. Ettirgenlik, edilgenlik, işteşlik ve dönüşlülük ••• kategorilerini oluştururlar.

Dilbilgiselleşme — Bağımsız kelimelerin zamanla fonetik değişmeler geçirerek ve yeni dilbilgisel görevler yüklenerek ekleşmesi veya canlı bir yapım/çekim eki hâline gelmesi sürecidir. Bu olay dilin morfolojik yapısında önemli değişmelere yol açar.

Çatı Ekleri — Fiilin anlamını değiştirmeden, fiili yapanı (özneyi) veya fiilden etkileneni (nesneyi) değiştiren dilbilgisel görev yükü taşıyan eklerdir. Ettirgenlik, edilgenlik, işteşlik ve dönüşlülük ••• kategorilerini oluştururlar.

Ettirgenlik Ekleri — Kılış bildiren geçişli fiillere geldiğinde fiildeki anlama 'yaptırma' işlevi katan, geçişsiz fiilleri ise geçişli ve kılış bildiren fiillere çeviren eklerdir. Başlıca ••• -Ar-, -Ur-, -dAr-, -dUr-, -GUr-, -(I)t-'dir.

Edilgenlik (Meçhul) Ekleri — Geçişl fiillere getirilerek fiili yapanı bilinmez hâle sokan, yani fiili pasif kılan eklerdir; bu fiillerde nesne dilbilgisel olarak özne durumuna geçer. Genellikle -(I)l- ve -(I)n- ••• teşkil olunur.

İşteşlik Eki — Fiilde belirtilen hareketin birden fazla yapan tarafından, aynı anda, karşılıklı ve emek birliğiyle yapıldığını ifade eden -(I)ş- ekidir. Metinden örnek olarak 'buluş-', 'çeküş-', 'görüş-', 'söyleş-' verilebilir.

Dönüşlülük Eki — Ösnenin yaptığı eylemden bizzat kendisinin doğrudan veya dolaylı olarak etkilendiğini bildiren ve genellikle -(I)n- ekiyle kurulan fiil çekim/çatı ekidir. Metinden örnek olarak 'savun-', 'çekin-, 'dayan-', 'öğün-' gösterilebilir.

İyelik Kategorisi — Kelimenin aidiyetini belirleyen, tekillik ve çokluk olmak üzere altı ayrı ekle teşkil olunan bir kategoridir. İsimdeki kavramın sahip durumunda olan bir özneye (ben, sen, o, biz, siz, onlar) aidiyetini bildirir.

Yalın Hâl — İsmin diğer söz dizimi unsurlarıyla, durumunda değişme olmadan dilbilgisel ilişkiye geçtiği, herhangi bir ek almadığı durumdur. Cümlede özne, sıfat tamlamasında sıfat bu hâlde bulunur.

İlgi Hâlî — İsimlerde +Iŋ, +nIŋ, birinci şahıs zamirlerinde +Im ekleriyle kurulan, eklendiği ismi sahiplik ••• kendisinden sonra gelen kelimeye bağlayan ve isim tamlaması kuran hâl ekidir.

Yükleme Hâlî — Geçişli fiil taşıyan bir cümlede, fiilin etkisi altında kalan ismin içinde bulunduğu, cümle tahlilinde 'nesne' olarak adlandırılan durumdur; +(y)I, +n ekleriyle kurulur veya sıfır morfemle temsil edilir.

Yönelme Hâlî — Kelime gruplarında ve cümlelerde fiildeki hareketin yöneldiği ismin içinde bulunduğu durumu bildiren, genelde dolaylı tümleci oluşturan +(y)A ekli hâl kategorisidir.

Bulunma Hâlî — Fiildeki oluş ve kılışın yerini, zamanını, sürekliliğini, içinde olmayı bildiren ve +dA ekiyle kurulan ismin •••. Metinden örnek olarak 'Mısır’da', 'huzûrunda', 'Yıldırım Han asrında' gösterilebilir.

Ayrılma Hâlî — Fiilin belirttiği hareketin kaynağını, çıkış yönünü, sebebini, karşılaştırmayı ve zaman unsurlarını ifade eden +dAn ekli hâl kategorisidir. Metinden örnek olarak 'andan göçüp Halebe geldiler' verilebilir.

Vasıta Hâlî — Eski Türkçedeki +In ekinden sonraları büyük ölçüde +ylA, +lA ekine yerini bırakan; araç, usul, yol, tarz, beraberlik ve sebep bildiren ismin hâl kategorisidir.

Eşitlik Hâlî — Miktarca ve nitelikçe karşılaştırma, mutabıklık, uygunluk, benzerlik ve görecelilik anlamlarını kuran +CA ekli ismin hâl kategorisidir. Metinden örnek olarak 'zerrece', 'sâdece câm ’dır' gösterilebilir.

Görülen Geçmiş Zaman — -dI eki ve ikinci tip şahıs ekleriyle çekimlenen, şimdiden önceki bir ••• gerçekleşip konuşucunun tanıklık ettiği ya da kesin bilinen olayları anlatan ••• çekimidir. Örnek: 'cevâb virdim', 'seyr eyledik'.

Öğrenilen Geçmiş Zaman — -mIş eki ve birinci tip şahıs ekleriyle çekimlenen, konuşanın tanık olmadığı, başkasından öğrendiği ya da sonradan fark ettiği oluş ve kılışları ifade eden •••. Örnek: 'haber vermûşler', 'intisâb etmûş'.

Geniş Zaman — -Ar ve -(I)r ekleriyle teşkil edilen, süreklilik gösteren, alışkanlık veya âdet hâline gelen eylemleri, şimdiki ve yakın gelecek ••• ifade eden çekim kategorisidir. Örnek: 'almazlar', 'nûş derler'.

Zarf-Fiil (Ulaç) — Getirildikleri •••, anlamlarını değiştirmeden oluş ve kılışın tarzını veya zamanını niteleyen ••• dönüştüren, isimleşmeyen ve isim çekim eki almayan eklerdir. Örnek: 'güle güle', 'ağlaşarak'.