Ünite 5: Söz Dizimi

Evliya Çelebi Seyahatnamesi ve Cümle Yapısı

Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nden alınan metinler, Osmanlı Türkçesi yazı dilindeki tipik uzun cümleleri ve -up/üp zarf-fiilleriyle kurulan sıralı basit cümle yapısını somut bir şekilde yansıtır. Eserdeki "El-hâsıl bu hammâmuŋ..." şeklindeki tasvirler, dönemin söz dizimi hususiyetlerini anlamak için temel birerincil kaynaktır.

Enûşirvân'a Atfedilen Eserler ve Tamlamalar

Metin içerisinde geçen Bânîsinin Enûşirvân olması ve Enûşirvân'uŋ kızları gibi ifadeler, tarihî şahsiyetlerin Osmanlı coğrafyasındaki mimari yapılar ve isim tamlamaları yoluyla metinlerde nasıl yaşatıldığını gösterir. Bu yapılar dönemin isim tamlaması ve isim cümlesi örnekleri bakımından zengindir.

Revân Seferi ve Tarihî Anlatım Pratikleri

Sultan Murad'ın yedi günde fethettiği Revân'ı Şah'ın yedi ayda güçle alması ve Murtaza Paşa'nın zehir nûş etmesi gibi tarihî olaylar, Osmanlı kroniklerinde bağımlı ve bağımsız birleşik cümlelerin tarihsel olayları aktarırken nasıl kurgulandığını gösteren somut metinsel örneklerdir.

Osmanlı Nesrinde Sec' (İç Kafiye) Kullanımı

Osmanlı nesir dilinde fırâr ile karar, tuyûr ile sürûr, te'essüf ile tekellüf gibi kelimeler arasında kurulan sec'ler, anlatıma şiirsellik ve akıcılık kazandırmak amacıyla kullanılan bilinçli üslup özelliklerindendir.

Anahtar Kavramlar

Söz Dizimi (Sentaks)Dilin cümle yapısını, kelimelerin ve kelime gruplarının cümle içindeki diziliş kurallarını inceleyen dilbilim dalıdır. Osmanlı Türkçesinde genel olarak 'özne + tümleç + yüklem' dizisi geçerlidir.

Sıralı Basit CümleÖznesi aynı olan, birden çok yüklemli ve -up/üp zarf-fiil ekleriyle birbirine bağlanan basit cümlelerdir. Metinden örnek olarak Evliya Çelebi'nin cümlelerindeki '-up/üp' ulaçlı ardışık eylemler gösterilebilir.

Secili CümleOsmanlı nesir dilinde birleşik cümle yapılarında cümle içi kafiye (sec') yapılarak söyleyişe şiirsellik kazandırılmasıdır. Örnek olarak 'fırâr' ile 'karar' kelimeleri arasındaki iç kafiyeli yapılar verilebilir.

İsim CümlesiYüklemi isim veya isim soylu bir kelime grubu olup ek-fiil alan cümlelerdir. Dönemde henüz ek-fiilsiz isim cümlesi oluşmamıştır ve 3. tekil şahıs ek-fiil formu çoğunlukla -dur/dür şeklindedir.

Bağımsız Birleşik CümleBirbirini açıklama, kabul, karşıtlık, öneri veya sebep-sonuç gibi özelliklerle açıklayan bağımsız cümle yapılarından oluşan cümlelerdir. Genellikle ammâ, ancak, lâkın, zîrâ gibi bağlaçlarla başlar.

Şartlı Birleşik CümleYan cümlenin ana cümleyi şart, zaman, derece veya durum bakımından açıkladığı cümle türüdür. Genellikle (eğer/şâyed)… se veya -sa/se ekleriyle kurulur.

Ki'li Birleşik CümleFarsça kökenli ki edatının ana cümlenin yüklemini, öznesini, nesnesini veya sıfat/zarflarını açıklamak üzere kullanıldığı birleşik cümle türüdür. Örnek: 'Bu Bursa çre olan Ebû İshâk Kâzvînî’nüŋ makâmıdır ki Yıldırım Bâyezîd Hân bınâ etmşdür.'

İç İçe Birleşik CümleDaha çok eydür, eytdüm, dedi, deyüp veya deyü kelimeleriyle ana cümleye bağlanan iç cümleye sahip birleşik cümlelerdir. Örnek: '“Benden emîn ol!” deyü bu cevâhır hançeri ihsân eyledi.'

Leksikoloji (Sözcükbilim)Kelime, kelime grupları, kök ve ekleri kapsayan morfem birimlerinin anlam özelliklerini, anlam genişlemelerini ve değişmelerini inceleyen dilbilim dalıdır.

Anlambilim (Semantik)Kelime ve kelime birliklerinin dilin anlam özelliklerini sosyal ve psikolojik bağlamlarını da dikkate alarak inceleyen dilbilim dalıdır.

Eş AnlamlılıkOsmanlı Türkçesinde Türkçe kökenli kelimelerin yanı sıra Arapça ve Farsça kelimelerin de yaygın kullanılması sonucu aynı anlama gelen farklı kelime ve ifadelerin birbirinin yerine geçebilmesidir. Örnek: 'ba‘de' ve 'sonra'.

Tekrar GrubuBir kelimenin bazen aynen, bazen eş/yakın anlamlı veya zıt anlamlısıyla birlikte tek bir anlam ifade edecek şekilde sıfat veya zarf olarak kullanılmasıdır. Örnek: 'şeb rûz' (gece gündüz).

Yardımcı Fiil ve Birleşik Fiilİsim veya isim soylu kelimelerin etmek, eylemek, kılmak gibi yardımcı fiillerle birleşerek oluşturduğu fiil gruplarıdır. Örnek: 'şâd eyledî', 'ziyaret eyleyecek'.

Diğer Önemli Bilgiler

Leksikolojik Olarak Arapça ve Farsça Alıntılar

Osmanlı Türkçesinde ba'de ('sonra'), ba'dehu ('andan sonra'), keştî ('gemi, kayık'), çâh-ı mâ ('su kuyusu') gibi Arapça ve Farsça kökenli kelimelerin Türkçe unsurlarla birlikte kullanılması leksikolojinin eş anlamlılık alanına somut veriler sunar.

Büyük Sayılar ve 'Kerre' Kullanımı

Osmanlı Türkçesinde büyük sayıların ifade edilişinde 'yüz bin' sayısının katları ve 'kerre' kelimesi (örneğin sekiz kerre yüz bin atlarıyla) sıklıkla kullanılarak sayı gruplarının zengin yapısal çeşitliliğini ortaya koymuştur.

Mütevazı Hitaplar: 'Hakîr', 'Bende', 'Bendeniz'

Metinlerde yazarın veya anlatıcının kendini ifade ederken birinci tekil şahıs zamiri 'ben' yerine 'hakîr', 'bende' veya 'bendeniz' gibi kelimeleri tercih etmesi, dönemin sosyal psikolojisini ve edebî tevazu geleneklerini yansıtan önemli bir leksikal olgudur.

Tarihî Coğrafya ve Yer Adları

Kağızman, Araz nehri, Ağrı dağı, Van, Erzurum, Gümüşhane, Şam ve Bağdat gibi coğrafi mekânlar, Osmanlı Türkçesi metinlerinde yer adlarının isim tamlamaları ve yer adları grupları içinde nasıl konumlandığını gösteren somut coğrafi referanslardır.

Süleyman Han Kanunnamesi ve Geleneksel Törenler

Padişahın dest-i şerifini öpme (bûs etmek) protokolü ve merasim kuralları, Kanun-ı Süleyman Hân ibaresiyle anılarak Osmanlı saray teşkilatının dilsel kalıplarını ve terimleşme süreçlerini somutlaştırır.

Sınavda Dikkat Et

Batı Türkçesinin temel cümle dizilişinin 'özne + tümleç + yüklem' olduğunu, ancak uzun sıralı cümlelerin (-up/üp ulaçlarıyla) bu yapıyı genişlettiğini unutmayın.
Sec' kavramının nesirde 'iç kafiye' anlamına geldiğini, şiirsellik katmak için kullanıldığını sınavda karıştırmayın.
İsim cümlelerinde ek-fiilin bu dönemde mutlaka kullanıldığını ve 3. tekil şahıs ek-fiil formunun çoğunlukla -dur/dür şeklinde olduğunu göz ardı etmeyin.
Leksikoloji ile anlambilim (semantik) arasındaki tanım farkını iyi kavrayın; leksikoloji morfem birimlerini ve anlam değişimlerini incelerken anlambilim sosyal/psikolojik bağlamı da dikkate alır.
Osmanlı Türkçesindeki eş anlamlılık olgusunun temel sebebinin Arapça ve Farsça alıntıların yoğunluğu olduğunu hatırlayın.
Bağımsız birleşik cümlelerin ammâ, ancak, lâkın, zîrâ gibi bağlaçlarla bağlandığını soru çözerken ayırt edici ipucu olarak kullanın.