Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » 16-19. Yüzyıllar Türk Dili

Ünite 5: Söz Dizimi — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 30 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Söz Dizimi (Sentaks) — Dilin cümle yapısını, kelimelerin ve kelime gruplarının cümle içindeki diziliş kurallarını inceleyen dilbilim dalıdır. Osmanlı Türkçesinde genel olarak 'özne + tümleç + yüklem' dizisi geçerlidir.

Sıralı Basit Cümle — Öznesi aynı olan, birden çok yüklemli ve -up/üp zarf-fiil ekleriyle birbirine bağlanan basit cümlelerdir. Metinden örnek olarak Evliya Çelebi'nin cümlelerindeki '-up/üp' ulaçlı ardışık eylemler gösterilebilir.

Secili Cümle — Osmanlı nesir dilinde birleşik cümle yapılarında cümle içi kafiye (sec') yapılarak söyleyişe şiirsellik kazandırılmasıdır. Örnek olarak 'fırâr' ile 'karar' kelimeleri arasındaki iç kafiyeli yapılar verilebilir.

İsim Cümlesi — Yüklemi isim veya isim soylu bir kelime grubu olup ek-fiil alan cümlelerdir. Dönemde henüz ek-fiilsiz isim cümlesi oluşmamıştır ve 3. tekil şahıs ek-fiil formu çoğunlukla -dur/dür şeklindedir.

Bağımsız Birleşik Cümle — Birbirini açıklama, kabul, karşıtlık, öneri veya sebep-sonuç gibi özelliklerle açıklayan bağımsız cümle yapılarından oluşan cümlelerdir. Genellikle ammâ, ancak, lâkın, zîrâ gibi bağlaçlarla başlar.

Şartlı Birleşik Cümle — Yan cümlenin ana cümleyi şart, zaman, derece veya durum bakımından açıkladığı cümle türüdür. Genellikle (eğer/şâyed)… se veya -sa/se ekleriyle kurulur.

Ki'li Birleşik Cümle — Farsça kökenli ki edatının ana cümlenin yüklemini, öznesini, nesnesini veya sıfat/zarflarını açıklamak üzere kullanıldığı birleşik cümle türüdür. Örnek: 'Bu Bursa çre olan Ebû İshâk Kâzvînî’nüŋ makâmıdır ki Yıldırım Bâyezîd Hân bınâ etmşdür.'

İç İçe Birleşik Cümle — Daha çok eydür, eytdüm, dedi, deyüp veya deyü kelimeleriyle ana cümleye bağlanan iç cümleye sahip birleşik cümlelerdir. Örnek: '“Benden emîn ol!” deyü bu cevâhır hançeri ihsân eyledi.'

Leksikoloji (Sözcükbilim) — Kelime, kelime grupları, kök ve ekleri kapsayan morfem birimlerinin anlam özelliklerini, anlam genişlemelerini ve değişmelerini inceleyen dilbilim dalıdır.

Anlambilim (Semantik) — Kelime ve kelime birliklerinin dilin anlam özelliklerini sosyal ve psikolojik bağlamlarını da dikkate alarak inceleyen dilbilim dalıdır.

Eş Anlamlılık — Osmanlı Türkçesinde Türkçe kökenli kelimelerin yanı sıra Arapça ve Farsça kelimelerin de yaygın kullanılması sonucu aynı anlama gelen farklı kelime ve ifadelerin birbirinin yerine geçebilmesidir. Örnek: 'ba‘de' ve 'sonra'.

Tekrar Grubu — Bir kelimenin bazen aynen, bazen eş/yakın anlamlı veya zıt anlamlısıyla birlikte tek bir anlam ifade edecek şekilde sıfat veya zarf olarak kullanılmasıdır. Örnek: 'şeb rûz' (gece gündüz).

Yardımcı Fiil ve Birleşik Fiil — İsim veya isim soylu kelimelerin etmek, eylemek, kılmak gibi yardımcı fiillerle birleşerek oluşturduğu fiil gruplarıdır. Örnek: 'şâd eyledî', 'ziyaret eyleyecek'.