← Ünite 1
8-13. Yüzyıllar Türk Edebiyatı

Ünite 1: Köktürk Dönemi Türk Edebiyatı

Köktürk Dönemi Türk Edebiyatı - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 20
552 Yılında Köktürk Devleti'nin Kuruluşu
Bumın Kağan önderliğindeki Köktürkler, Juan-juan hakimiyetine son vererek Ötüken merkezli ilk Türk adını taşıyan devleti kurmuşlardır. Bumın Kağan 'İl Kağan' unvanını almış, Çin kaynaklarında adı Tumen olarak geçmiştir.
İstemî Yabgu'nun Bizans Elçiliği (567-568)
Birinci Köktürk Kağanlığı döneminde Batı kanadını yöneten İstemî Yabgu, Sasanilere karşı Bizans ile işbirliği yaparak İstanbul'a Manakh başkanlığında elçilik heyeti göndermiş ve 'İskıt harfleriyle' yazılı diplomatik mektup iletmiştir.
Bugut Yazıtı'nın Dikilmesi (582)
Taspar Kağan zamanında Moğolistan'daki Bugut dağının yakınında dikilen bu anıt, üç tarafı Soğdca bir tarafı Sanskritçe olmak üzere yabancı dillerde yazılmış olsa da metnin aslı Türkçeden çevrilmiştir.
682 Yılında İlteriş Kağan'ın İsyanı
Çin esaretinde yıllarca kalan Türkler, 681 yılının sonlarında Kutlug Şad önderliğinde isyan ederek Çogay dağları eteklerinde Dokuz Oğuzları yenmiş ve 682'de Ötüken'i ele geçirerek devleti yeniden kurmuşlardır.

Anahtar Kavramlar

Bengü TaşKöktürk ve Uygur dönemlerinde devlet yöneticileri tarafından anı kalması, millete hesap verilmesi ve tarihi olayların gelecek nesillere aktarılması amacıyla dikilen ebedi taş yazıtlar. Örneğin, Köl Tigin yazıtı kaplumbağa kaide üzerine dikilmiş 3.75 metre yüksekliğinde bir bengü taştır.
BarkÖnemli devlet adamlarının hatırası için yapılan, içinde heykellerin ve resimlerin bulunduğu anıt mabet veya mezar yapıları. Örneğin, Köl Tigin adına duvarları resimlerle bezenmiş, içinde heykellerin yer aldığı görkemli bir bark yaptırılmıştır.
BalbalTürk runik yazıtlarının çevresine dikilen ve ölen kişinin hayattayken öldürdüğü düşmanları temsil ettiğine inanılan taş heykeller. Köl İç Çor yazıtının bulunduğu alanda da sunak taşları ve balballar yer almaktadır.
Koşutluk (Paralelizm)Yazıtlarda anlatımı güçlendirmek, şiirsel bir müzikalite ve akıcılık sağlamak amacıyla eş orantılı öğelerin veya benzer cümle yapıların peşpeşe sıralanması sanatı. Örneğin, 'bülge kagan ermiş, alp kagan ermiş' ifadesi koşutluğun tipik bir örneğidir.
İlteriş Kağan682 yılında Çin esaretindeki Türkleri yeniden toplayarak İkinci Köktürk Kağanlığı'nı kuran Kutlug Şad'ın unvanı. Anlamı 'halkı derleyip toplayan, devlet kuran' demektir.
Runik AlfabeTürklerin 7. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar kullandığı, İskandinav runik harflerine benzediği için Wilhelm Thomsen tarafından bu adla anılan özel Türk alfabesi. Taş ve kayalara 'ur-' veya 'tokı-' fiilleriyle kazınmıştır.
Tonyukuk YazıtıKöktürklerin bilge veziri, başkomutanı ve ilk Türk tarihçisi Tonyukuk tarafından bizzat yazdırılan iki taştan oluşan anıt. Türk hatıra edebiyatının ilk örneğidir ve yazılış tarihi net olarak bilinmemektedir.
Bugut YazıtıBirinci Köktürk Kağanlığı dönemine ait, 582 yılında Taspar Kağan zamanında dikilen Soğdca ve Sanskritçe yazılmış anıt. Türk dilinde kaleme alınıp Soğdcaya çevrildiği düşünülmektedir.
Çoyr YazıtıMoğolistan'ın Dundgov eyaletinde bulunan ve bugünkü bilgilerimize göre 687-692 yılları arasında dikilmiş en eski Türk yazıtı. Yazıtta bir Köktürk erinin İlteriş Kağan'a katıldığı anlatılır.
Törü (Töre)Eski Türk toplumlarında devletin yasalarını, gelenek ve göreneklerini, hukuk ve düzenini belirleyen kutsal tüzük. Yazıtlarda Türk milletinin varlığını ve ülkeyi ayakta tutan temel unsur olarak vurgulanmıştır.
BodunEski Türk toplum yapısında boyların birleşmesiyle oluşan halk veya millet kavramı. Köktürk yazıtlarında 'Türk bodun' ifadesiyle Türk milleti sıkça anılmıştır.
İkilemeAnlatımı güçlendirmek, çekicilik katmak ve dilin işlenmişliğini göstermek için eş, yakın veya zıt anlamlı kelimelerin yan yana kullanılması. Örneğin, 'açsık tosık' (açlık tokluk) veya 'eb bark' (ev bark).
Orhon YazıtlarıOrhon nehri yakınlarında bulunan, Köl Tigin ve Bilge Kağan adına dikilen, kaplumbağa kaideli, Türk hitabet sanatının ve sanatkârane üslubun en sekin örnekleri olan büyük anıtlar.
Yenisey YazıtlarıGüney Sibirya'da Yenisey vadisi boyunca yer alan, çoğunlukla Kırgızlar ve diğer Türk boyları adına dikilmiş yaklaşık 150 adet küçük runik harfli yazıt kümesi.

Diğer Önemli Bilgiler

Köl Tigin'in Vefatı ve Anıtının Dikilmesi (731-732)

İkinci Köktürk Kağanlığına ihtişamlı günler yaşatan Köl Tigin 27 Şubat 731'de vefat etmiş, ağabeyi Bilge Kağan tarafından 21 Ağustos 732'de adına mermerden, kaplumbağa kaideli devasa bir yazıt diktirilmiştir.

Bilge Kağan Yazıtı'nın Dikilmesi (735)

734 yılında vefat eden Bilge Kağan adına, oğlu Tengri Kağan tarafından 24 Eylül 735 tarihinde yazıt diktirilmiştir. Bu yazıt kardeşininkine kıyasla daha fazla yıpranmış ve hüzünlü ifadeler içermektedir.

744 Yılında Köktürk Kağanlığı'nın Yıkılışı

Köl Tigin ve Bilge Kağan'ın ölümlerinden sonra devlet içi isyanlar yüzünden zayıflamış; Uygur, Karluk ve Yağma boylarının 744 yılında gerçekleştirdikleri ortak isyan sonucunda tarih sahnesinden silinmiştir.

Şine-Usu Yazıtı (760)

Uygur Kağanlığı döneminde Moyun Çor (İl İtmiş Bilge Kağan) adına dikilen, 51 satırdan oluşan Uygur yazıtlarının en büyüğüdür. Yazıtta Uygurların Köktürkler ve diğer boylarla yaptığı mücadeleler anlatılmaktadır.

Bögü Kağan ve Maniheizm'in Kabulü (762)

Uygur kağanı Bögü Kağan, 762 yılında Çin'deki bir isyanı bastırdıktan sonra Mani rahipleriyle Karabalgasun'a dönmüş ve bu dinin devlet dini olarak kabul edilmesiyle Uygurlar yerleşik hayata geçmiştir.

Talat Tekin'in Hunca Metin Okuması

Talat Tekin, M.S. 329 yılına ait Çin kaynaklarında geçen on karakterlik Hunca iki cümleyi 'Sü:ke talıkaŋ / bugukgı tutaŋ' şeklinde okuyarak Türk dilinin milattan sonraki ilk yazılı tanıklarından biri olarak ortaya koymuştur.

Sınavda Dikkat Et

  • Köktürklerin tarihte 'Türk' adıyla kurulan ilk devlet olduğunu, Bumın Kağan tarafından 552'de kurulduğunu ve İl Kağan unvanı aldığını unutmayın.
  • İkinci Köktürk Kağanlığı'nın 682 yılında Kutlug Şad tarafından kurulduğunu ve 'İlteriş' unvanını aldığını karıştırmayın.
  • Köl Tigin yazıtının yazarının Bilge Kağan, yazıcısının ise yeğeni Yollug Tigin olduğunu kesinlikle ezberleyin.
  • Tonyukuk Yazıtı'nın yazılış tarihinin diğerleri gibi kesin olarak bilinmediğini ve bizzat Tonyukuk tarafından yazdırılan hatıra nitelikli ilk eser olduğunu unutmayın.
  • Taşlara yazı yazma fiillerinin 'ur-' ve 'tokı-' olduğunu, kağıt yazılarında ise 'bït-' fiilinin kullanıldığını sınavda ayırt edebilmeniz gerekir.
  • Yenisey yazıtlarının ağırlıklı olarak Kırgızlara atfedildiğini ancak farklı Türk boylarına ait ifadeler de barındırdığını göz ardı etmeyin.
  • Uygurlarda Maniheizm dininin Bögü Kağan zamanında 762 yılında kabul edildiğini ve bu sayede yerleşik hayata geçildiğini mutlaka hatırlayın.