Ünite 2: Eski Uygur Türkçesi ve Edebiyatı

Eski Uygur Türkçesi ve Edebiyatı - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 39

Bögü Kağan ve Maniheizm'in Kabulü (762)

Çin'deki isyanları bastıran Bögü Kağan, 762 yılında Manî rahiplerinin tesirinde kalarak Uygur Kağanlığı'nda Maniheizm'i resmî devlet dini ilan etmiştir. Bu olay Orta Asya'da bu dinin koruma altına alınmasına ve Uygurların yaşam tarzının değişmesine yol açmıştır.

Berlin Turfan Koleksiyonu Oranları

Zieme'nin Berlin koleksiyonu üzerinden yaptığı tasnife göre Uygur edebiyatındaki metinlerin yaklaşık %70'ini Budist metinler, %10'unu Maniheist metinler ve %20'sini ise Hristiyanlık ile din dışı diğer metinler oluşturmaktadır.

Şingko Şeli Tutung'un Çevirileri

10. yüzyılda yaşamış Beşbalıklı Şingko Şeli Tutung, Budist Uygur edebiyatının en meşhur mütercimlerinden biridir. Çinceden Altun Yaruk, Hsüan Tsang Biyografisi ve Nilakanthaka gibi hacimli ve önemli eserleri Türkçeye kazandırmıştır.

Budist Eserlerin Kaynak Dilleri Dağılımı

Bugüne kadar tespit edilen 81 Budist Uygur eserinden 41'i Çinceden, 16'sı Tibetçeden, 9'u Sanskritçeden ve 3'ü Toharcadan tercüme edilmiştir. Bunlar arasında Toharcadan çevrilen Maitrisimit en erken tarihli metinler arasındadır.

Anahtar Kavramlar

Altun Yaruk SudurBeşbalıklı Şingko Şeli Tutung tarafından Çinceden çevrilen, Tantrik görüşlerle bağlantı kuran Budist kanon içindeki en önemli sutralardan biridir. Tam nüshası 1687'de istinsah edilmiş olup St. Petersburg'dadır; Berlin'de de erken tarihli fragmanları bulunmaktadır.

HuastuaniftMan ve Uygur alfabeleriyle yazılmış, yirmiden fazla nüshası bulunan ve on beş bölümden oluşan hacimli bir Maniheist günah çıkarma ve tövbe kitabıdır. Eserde Maniheizm kurallarına uyulmadığında ortaya çıkan günahlar üzerinde durulmuştur.

Maitrisimit Nom BitigPrajñārakś ta tarafından Toharcadan çevrilen, gelecekteki Budat'ı ifade eden ve Türk edebiyatının ilk tiyatro metni kabul edilen önemli bir Budist eserdir. Eserde "körünç" ifadesi sıkça geçer.

TripitakaBudist Uygur edebiyatının dayandığı, Vinayalar, Sūtralar ve Abh dharmalar olmak üzere 'Üç Sepet' adı verilen kutsal külliyattır. Budist öğretinin esaslarını barındırır.

Sekiz YükmekÇinceden çevrilmiş olan, Budizmde sonradan ortaya çıkan apokryphal (uydurma) sutraların en meşhurudur. 10. yüzyıla ait fragmanlarının yanı sıra XIII. yüzyıla ait baskı yazı fragmanları da vardır.

Aprınçur TiginAdındaki tigin unvanından bir şehzade olduğu anlaşılan, Maniheist çevreye ait iki şiiri tespit edilmiş olan ve Türk edebiyatının bilinen ilk şairidir. Duyguları ifadelemede usta bir kalemdir.

Baş Uyak (Söz Başı Aliterasyonu)Eski Uygur şiirinin en önemli özelliklerinden biri olup, uyak düzeninin mısra sonunda değil söz başında bulunmasıdır. Dîzeler ünlüyle veya ünsüz+ünlü kombinasyonuyla baş uyak oluşturur.

Hsüan-Tsang BiyografisiÇinli rahip Hsüan-Tsang'ın VII. yüzyılın ortalarında Orta Asya ve Hindistan'a yaptığı seyahate ait notlarından oluşan ve Beşbalıklı Şingko Şeli Tutung tarafından Çinceden çevrilen on bölümlük eserdir.

Nillüfer Çiçeği Sutra (Lotus Sutra)Saddharmapundarika Sūtra adıyla bilinen, Buda'nın bütün insanlar için en son öğretileri ve çözüm önerilerini içeren, tam nüshası St. Petersburg'da bulunan Mahayana sutrasıdır.

İki Yıltız NomManî alfabe ile yazılan ve Mani'nin yazdığı yedi kitaptan biri olan Şabuhragan olduğu tahmin edilen, hangi dilden çevrildiği kesin bilinmeyen Maniheist bir eserdir.

BitgDin dışı Uygur edebiyatı içerisinde kişilerin birbirleriyle veya devletle ilişkilerini düzenleyen baş bıt g, çın bıt g, dēş bıt g, yantut bıt g gibi adlar alan hukuk belgeleridir.

KoşugEski Türk şiirinde nazım, manzume, manzum parça ve şiir kavramları için genellikle kullanılan yerli Türkçe terimdir.

PothīManî alfabesiyle yazılmış, geç tarihli Maniheist metinler arasında yer alan ve Mani alfabesinin kullanımının devam ettiğini gösteren bir kitaptır.

Esengü BitgUygur dönemine ait, hem içerikleri hem dış yapıları bakımından ticaret, özel yaşam ve askeri faaliyetler hakkında bilgi veren resmî ve şahsî mektuplardır.

AbhidharmaBudizmin felsefî yönünün işlendiği, Uygurlar döneminde Türkçeye dokuz adedi tercüme edilmiş olan Budist edebiyat türüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

Kırgızların Uygur Devletine Son Vermesi (840)

839-840 yılları arasında iç karışıklıklar ve kıtlıkla mücadele eden Bozkur Uygur Devleti, bu zayıf durumdan yararlanan Kırgızlar tarafından 840 yılında yıkılmıştır. Bu olay sonrasında Ötüken'den ayrılan Uygurlar farklı bölgelere göç etmiştir.

Bulayık ve Kurutka Hristiyan Kalıntıları

Turfan bölgesinin kuzeyindeki Bulayık'ta Süryani ve Uygur alfabeleriyle yazılmış Yakobus İncili fragmanları ile Aziz Georg'un acılarını anlatan metinler bulunmuştur. Kurutka'da ise evlenen çiftler için hayır duası içeren Süryani harfli metin tespit edilmiştir.

Tantrik Metinlerin Dönemi

Budist Uygur edebiyatında büyü niteliği taşıyan Tantrik metinler, XIII-XIV. yüzyıllarda Tibetçeden çevrilmiştir. Bu durum Uygur Türkleri üzerinde Tibet Budizmi'nin etkilerini görmek açısından büyük önem taşır.

Naropa'nın Ölüler Kitabı

Tibetçeden tercüme edilen tantrik büyü metinlerinden biri olan Naropa'nın Ölüler Kitabı, Aurel Stein tarafından Dunhuang'da bulunmuştur. British Museum'da muhafaza edilen bu eser kursiv yazıyla yazılmış 63 sayfalık bir metindir.

Altun Yaruk'un Tam Nüshası (1687)

Şingko Şeli Tutung tarafından Çinceden çevrilen Suvarnaprabhasasottama Sūtra'nın tam nüshası 1687 tarihinde istinsah edilmiş olup St. Petersburg'da muhafaza edilmektedir. Eserin Berlin Turfan Koleksiyonunda da çok sayıda erken tarihli fragmanı vardır.

Tibetçeden Çevrilen 14. Yüzyıl Eserleri

14. yüzyılda yaşamış mütercimlerden Punyaşrı, 1330 tarihli Kalacakra Sadhana ile Srikacaksamvara Mandala-Abhisamaya gibi eserleri Tibetçeden çevirmiştir; Arya Açarya ise 1350'de Naropa'nın Ölüler Kitabını Türkçeye aktarmıştır.

Peter Zieme'nin Aliterasyon Oranları Analizi

Peter Zieme'nin incelediği Eski Uygur şiirlerinde ünlülerle yapılan söz başı uyağın oranı %57,3 iken, ünsüzlerle yapılan uyak düzeninin oranı %42,7'dir. Ünsüzli sistemde en çok b, k/q, s, t, y ünsüzleri (%93,1 oranında) kullanılmıştır.

Sınavda Dikkat Et

Sınavlarda Uygur metinlerinin çoğunluğunun tercüme olduğu bilgisi sık sorulur; ancak Huastuanift, Maitrisimit gibi bazı eserlerin özgün/yaratıcı yönler barındırdığı da unutulmamalıdır.
Bögü Kağan tarafından 762 yılında kabul edilen dinin Maniheizm olduğu ve bu olayın Maniheist Uygur edebiyatının başlangıcı sayıldığı tarihsel bir dönüm noktasıdır.
Budist metinlerin Uygur edebiyatındaki oranının en yüksek (%70) olduğu, Maniheistlerin ise yaklaşık %10 oranında kaldığı Zieme'nin tasnifiyle sıkça test edilir.
Şingko Şeli Tutung (Çince çevirileri, Altun Yaruk) ile Prajnaraksita (Toharcadan Maitrisimit çevirisi) gibi mütercim-eser eşleştirmelerine dikkat edilmelidir.
Eski Türk şiirinin en karakteristik özelliğinin mısra sonunda değil, söz başında (baş uyak / aliterasyon) yapılan uyak düzeni olduğu kesinlikle unutulmamalıdır.
Uygur şiirinde hece sayısının eşit olmadığını, ölçünün sayı esasına değil duraklara (örn. 4+3) dayandığı bilgisi sınavda çeldirici olarak çok kullanılır.
Din dışı hukuk belgeleri (bitg türleri) ile mektupların (esengü bitg) dönem toplum yapısını yansıttığı için dinî metinlerden farklı bir kategoride incelendiği bilinmelidir.