← Ünite 3
8-13. Yüzyıllar Türk Edebiyatı

Ünite 3: Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı

Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 68
Kutadgu Bilig'in Tamamlanış Tarihi ve Sunumu
Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacip tarafından Balasagun'da yazılmaya başlanmış ve 1069 yılında Kâşgar'da tamamlanarak Karahanlı hükümdarı Tavgaç Buğra Han'a sunulmuştur. Eserin sunulmasının ardından yazara 'Has Hacip' unvanı verilmiştir.
Herat Nüshasının Seyahati
Kutadgu Bilig'in ilk bulunan nüshası olan Herat nüshası, 1439 yılında Herat'ta Uygur alfabesiyle istinsah edilmiştir. Metin daha sonra Tokat'a, 1474'te İstanbul'a getirilmiş, XVIII. yüzyılın sonlarında ise tarihçi Hammer tarafından Viyana'ya götürülmüştür.
Mısır Nüshasının Keşfi
Kutadgu Bilig'in Mısır nüshası, 1896 yılında Kahire'deki Hidiv Kütüphanesinin Alman müdürü Moritz tarafından kütüphanenin bodrum katında dağınık halde bulunmuş ve ilim dünyasına kazandırılmıştır.
Fergana Nüshasının Bulunması
Zeki Velidi Togan tarafından 1913 yılında Fergana yakınlarındaki Nemengân'da bulunan Fergana nüshası, I. Dünya Savaşı'ndaki karışıklıklarda kaybolmuş, ancak 1925 yılında Fıtrat tarafından tekrar bulunarak Taşkent'e götürülmüştür.

Anahtar Kavramlar

Kutadgu BiligTürk edebiyatında yazılan ilk mesnevi olup 'kutlu olma bilgisi' anlamına gelir. Yusuf Has Hacip tarafından 1069 yılında Kâşgar'da tamamlanarak Tavgaç Buğra Han'a sunulmuştur.
MesneviBeyitleri kendi arasında kafiyeli olan (aa, bb, cc...) ve aruz vezniyle yazılan nazım şeklidir. Kutadgu Bilig, Türk edebiyatındaki ilk yetkin mesnevi örneğidir.
Aruz VezniHecelerin uzunluk ve kısalık değerlerine (açık-kapalı hece) dayanan ölçü sistemidir. Kutadgu Bilig ve Atebetü'l-Hakayık eserlerinde 'feûlün feûlün feûlün feûl' bahrî kullanılmıştır.
KüntogdıKutadgu Bilig'de adaleti ve doğru kanunu (köni törü) temsil eden hükümdar karakteridir. Eserin alegorik kahramanlarından biridir.
AytoldıKutadgu Bilig'de talih, baht ve kut kavramlarını temsil eden vezir karakteridir. İnsanların dünya saadetini simgeler.
ÖgdülmişKutadgu Bilig'de aklı ve bilgiyi (ukuş) temsil eden, vezir Aytoldı'nın oğlu olan bilge kişidir.
OdgırmışKutadgu Bilig'de akıbeti, hayatın sonunu ve dünya işlerinden el etek çekmeyi temsil eden zahit/sofu karakteridir.
SiyasetnameDevlet adamlarına devlet yönetimi, adalet ve toplumsal düzen hakkında nasihatler veren eser türüdür. Kutadgu Bilig bu türün Türk edebiyatındaki ilk örneğidir.
MüstensihEl yazması eserleri çoğaltmak için kopyalayan, yazıcı veya katiptir. Kutadgu Bilig ve DLT gibi eserlerin günümüze ulaşmasında müstensihlerin çalışmaları kritik rol oynamıştır.
Dîvânu Lugâti’t-TürkKâşgarlı Mahmud tarafından XI. yüzyılda yazılan ansiklopedik Türk dili sözlüğüdür. Türk boylarına ait dil, folklor ve etnografya malzemesini içerir.
LeksikologSözlük bilimi alanında uzmanlaşmış kişidir. Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk ile usta bir leksikolog olduğunu kanıtlamıştır.
Alp Er Tonga SagusuDîvânu Lugâti’t-Türk'te yer alan ve Türk büyüklerinden Alp Er Tonga'nın ölümü üzerine söylenen, Türk edebiyatının en eski ve bilinen mersiye örneklerindendir.
Atebetü’l-HakayıkYüknekli Edib Ahmed bin Mahmud tarafından XII. yüzyılda yazılan “Hakikatlerin Eşiği” anlamına gelen didaktik ve ahlaki Karahanlı eseridir.
Satır Altı ÇeviriArapça Kur'an metnindeki kelimelerin altına farklı bir yazı stiliyle birebir Türkçe karşılıklarının yazılmasıyla yapılan çeviri metodudur.
Yarkend DokümanlarıYarkend yakınlarında bulunan ve Karahanlı Türkçesi ile yazılmış olan 15 adet hukuk belgesidir. Türk dilinin ilk yazılı hukuk vesikalarıdır.
TahmidKlasik mesnevilerin giriş bölümünde yer alan, Allah'ın anıldığı ve övüldüğü hamd etme kısmıdır.
UkuşKarahanlı metinlerinde akıl ve bilgi anlamlarına gelen, Kutadgu Bilig'de Ögdülmiş karakteriyle simgelenen temel kavramdır.
KutTürk mitolojisinde ve siyasi kültüründe Tanrı tarafından hükümdarlara bağışlandığına inanılan devlet yönetme yetkisi, baht ve talih anlamlarına gelen kavramdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Dîvânu Lugâti’t-Türk'ün Yazım Süresi

Kâşgarlı Mahmud tarafından kaleme alınan Dîvânu Lugâti’t-Türk, 25 Ocak 1072 Çarşamba günü yazılmaya başlanmış ve 9 Ocak 1077 Pazartesi günü tamamlanmıştır.

Dîvânu Lugâti’t-Türk'ün Tek Nüshasının Bulunma Hikayesi

Eserin günümüze ulaşan tek nüshası, XX. yüzyılın başlarında Vanî Oğullarından Nazif Paşa'nın yakını olan bir kadın tarafından Sahaflar Çarşısı'na getirilmiş ve 1917 yılında Ali Emirî tarafından 30 liraya satın alınmıştır.

Yarkend Hukuk Belgelerinin Keşfi

Karahanlı sahasında Arap ve Uygur alfabeleriyle kaleme alınmış 15 adet hukuk belgesi, 1911 yılında Yarkend yakınlarındaki bir bahçede bir ağacın altında toprak üstünde bulunmuştur.

Atebetü’l-Hakayık'ın Semerkand Nüshası

Yüknekli Edib Ahmed'in eseri Atebetü’l-Hakayık'ın Semerkand nüshası, Şahruh döneminde 1444 yılında hattat Zeynelabidin bin Sultan-Baht Cürcanî Hüseynî tarafından Uygur harfleriyle istinsah edilmiştir.

TİEM Kur'an Tercümesi Nüshası

Türk ve İslam Eserleri Müzesi'nde (TİEM) muhafaza edilen Kur'an tercümesi nüshası, 1333-1334 yıllarında Muhammed bin el-Hāc Devletşah eş-Şirazî tarafından kopya edilmiştir.

Kâşgarlı Mahmud'un Aile Soyu

Kâşgarlı Mahmud'un dedesi Doğu Karahanlıların hakanı, babası Hüseyin Çağrı Tigin ise Barsgan emiri olup, soy ağacı İslamiyet'i ilk kabul eden hakan olan Abdülkerim Satuk Buğra Han'a dayanmaktadır.

Kutadgu Bilig'in Beyit Sayısı

Kutadgu Bilig, asıl metin ve sonradan müstensihler tarafından eklenen mukaddime parçalarıyla (baş tarafa 77 beyit, sonuna 125 beyit) birlikte toplam 6645 beyitten oluşmaktadır.

Dîvânu Lugâti’t-Türk'ün İlk Baskısı

Ali Emirî'nin koruduğu Dîvânu Lugâti’t-Türk, dönemin sadrazamı Talat Paşa'nın ricasıyla ilk kez Kilisli Muallim Rıfat tarafından 1918 yılında üç cilt halinde yayımlanmıştır.

Atebetü’l-Hakayık'ın Yapısı

Aruzun 'feûlün feûlün feûlün feûl' vezniyle yazılan Atebetü’l-Hakayık, 40 beyit ve 101 dörtlükten meydana gelen toplam 14 bablık didaktik bir eserdir.

Sınavda Dikkat Et

  • Kutadgu Bilig'in Türk edebiyatındaki 'ilk mesnevi' olduğu gerçeğini unutmayın; sorular bu unvan üzerinden sıkça gelir.
  • Kutadgu Bilig'deki alegorik karakterlerin (Küntogdı: Adalet, Aytoldı: Kut/Baht, Ögdülmiş: Akıl/Bilgi, Odgırmış: Akıbet) temsil ettiği kavramları ezberleyin.
  • Kutadgu Bilig'in üç nüshasını (Herat, Mısır, Fergana) ve hangi alfabelerle yazıldıklarını (Herat=Uygur, Mısır/Fergana=Arap) karıştırmayın.
  • Dîvânu Lugâti’t-Türk'ün sadece bir sözlük olmadığını, aynı zamanda ansiklopedik, etnografik ve gramer özellikleri taşıyan ilk Türk dili eseri olduğunu unutmayın.
  • Atebetü’l-Hakayık'ın yazarının Edib Ahmed bin Mahmud olduğunu ve eserin XII. yüzyılda (Kutadgu Bilig'den sonra) yazıldığını not edin.
  • Yarkend dokümanlarının Türk dilinin ilk yazılı hukuk vesikaları olduğunu ve bazılarında Arap harfli metinlere rağmen şahit imzalarının Uygurca atıldığını hatırlayın.
  • Karahanlı Kur'an tercümelerinin 'satır altı çeviri' metoduyla yapıldığını ve TİEM nüshasının dinî terimleri dahi Türkçeleştirdiğini göz ardı etmeyin.