İnfografik
← Ünite 2
Çağdaş Türk Edebiyatları 1

Ünite 2: Çağdaş Türk Edebiyatlarında Kullanılan Alfabelerin Tanıtımı

Ahmet Baytursunoğlu'nun 'Okuv Kuralı' (1912)
Ahmet Baytursunoğlu, 1912 yılında yayımladığı 'Okuv Kuralı' adlı eserinde Arap alfabesini Kazakçanın ses özelliklerini tam olarak yansıtacak biçimde fonetikleştirmiş ve bu çalışma geniş bir kabul görmüştür.
I. Bakû Türkoloji Kurultayı (1926)
Sovyet yönetiminin baskı ve yönlendirmesiyle 1926 yılında toplanan kurultay, genel Türkoloji meselelerini görüşmüş olsa da alfabe tartışmalarına sahne olmuş ve tüm Türk boyları için Latin alfabesine geçiş kararı alınmıştır.
Gülistan Antlaşması (1813)
Çarlık Rusyası ile İran arasında 1813 yılında imzalanan Gülistan Antlaşması sonucunda Azerbaycan toprakları Kuzey (Rus yönetimi) ve Güney (İran yönetimi) olmak üzere ikiye bölünmüştür.
Türkiye Cumhuriyeti'nin Harf Devrimi (1 Kasım 1928)
Sovyet yönetiminin beklemediği bir hamleyle Türkiye Cumhuriyeti, 1 Kasım 1928 tarihinde Sovyetler Birliği'ndeki uygulamaları da göz önünde bulundurarak Latin alfabesini resmen kabul etmiştir.

Anahtar Kavramlar

FonetikleştirmeBir alfabenin harflerinin, konuşulan dilin ses özelliklerini ve özellikle ünlüleri eksiksiz karşılayacak şekilde düzenlenmesidir. Örneğin Ahmet Baytursunoğlu, 1912'de Arap alfabesini Kazakçanın ses özelliklerine göre fonetikleştirmiştir.
I. Bakû Türkoloji KurultayıSovyet hükûmetinin teşvikiyle 1926 yılında toplanan, genel Türkoloji sorunlarının ele alındığı ancak baskılarla Latin alfabesine geçiş kararının alındığı tarihi kurultaydır.
TransliterasyonFarklı alfabelerle yazılmış metinlerin, belirli kurallara ve işaretlere bağlı olarak başka bir alfabeye (genellikle Latin harflerine dayalı bilimsel gösterime) aktarılması işlemidir.
Kalınlık ve İncelik İşaretleri (Ъ, Ь)Kiril alfabesinde seslerin kalın veya ince okunmasını sağlayan, özellikle Rusça kelimelerin imlası için Türk lehçelerine zorla dahil edilen ayırma ve yumuşatma işaretleridir.
Milletler Arası Çağdaş Türk Alfabeleri Sempozyumu1991 yılında Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü öncülüğünde İstanbul'da toplanan ve Türkiye alfabesini temel alan 34 harfli ortak Latin alfabesi tasarısını kabul eden sempozyumdur.
Gülistan Antlaşması1813 yılında Çarlık Rusyası ile İran arasında imzalanan ve Azerbaycan topraklarını Kuzey ve Güney olmak üzere iki siyasi parçaya bölen antlaşmadır.
PoémaXIX. yüzyıldan sonra Azerbaycan edebiyatında kaside ve mesnevi gibi geleneksel nazım şekillerinin yerini alan manzum hikâye veya manzum roman türüdür.
Satirik ŞiirToplumdaki aksaklıkları, adaletsizlikleri, rüşvetçiliği ve cahilliği eleştiren, mizah ve hiciv unsurlarının yoğun olarak kullanıldığı şiir türüdür. Mirze Ali Ekber Sabir bu türün en önemli temsilcisidir.
MaarifçilerXIX. yüzyılda halkı cehaletten kurtarmak, eğitimi yaygınlaştırmak ve kültürel kalkınmayı sağlamak amacıyla yenilik hareketlerini savunan aydın zümredir.
Usul-i CedidEğitim ve öğretimde yeni usullerin, modern yöntemlerin ve fonetik temelli alfabelerin kullanılmasını savunan eğitim reformu hareketidir.
NazîreEski Türk edebiyatında bir şairin başka bir şairin şiirine aynı vezin, kafiye ve redifte yazdığı benzer şiirdir; XIX. yüzyılda Azeri şairler genellikle bu tür eserler vermiştir.

Diğer Önemli Bilgiler

Milletler Arası Çağdaş Türk Alfabeleri Sempozyumu (1991)

Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsünün girişimiyle 18-20 Kasım 1991 tarihlerinde İstanbul'da düzenlenmiş, Türk dünyası temsilcileri Türkiye alfabesini esas alan 34 harfli ortak Latin alfabesini onaylamıştır.

Ostroumov ve Türkistan Vilayetiniñ Gazetesi

Taşkent'te Ostroumov'un yönetiminde çıkarılan gazetede, Çağatay Türkçesinin bütünlüğünü bozmak amacıyla Tatarca ve Kazakçadan uzaklaşan, yapay ve bozuk bir şive ('Sertiye') bilinçli olarak dayatılmıştır.

Azerbaycan'da ve Türk Cumhuriyetlerinde Latin Alfabelerine Geçiş Tarihleri

Türk dünyasında ortak alfabe birliği sağlanamamış; Azerbaycan 25 Aralık 1991'de, Türkmenistan 12 Nisan 1993'te ve Özbekistan 2 Eylül 1993'te farklı Latin alfabelerini benimsemiştir.

Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye'nin Kararı (1863)

1863 yılında Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye'ye sunulan Arap harflerini ıslah tasarısı, matbaacılıktaki problemlere kolaylık getirmediği gerekçesiyle reddedilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Sovyetlerin alfabe değişimindeki asıl amacının eğitim değil, Türkleri köklerinden koparıp Ruslaştırmak olduğu sınavda sıkça sorulan bir tuzaktır; dikkat edin.
  • 1926 Bakû Türkoloji Kurultayı'nda alınan kararın Latin alfabesi yönünde olduğunu, ancak bazı Tatar ve Kazak delegelerin buna karşı çıktığını unutmayın.
  • Türkiye'nin 1 Kasım 1928'de Latin alfabesine geçişinin Sovyet yönetimini şaşırttığını ve Türk halkları arasında yeniden bir bağ kurduğunu hatırlayın.
  • Azerî Türkçesi ve edebiyatı terimlerini bilim dünyasında ilk kez kullanan kişinin Fuat Köprülü olduğunu kesinlikle ezberleyin.
  • XIX. yüzyılda kaside ve mesnevi türlerinin yerini 'poéma' (manzum hikâye/roman) türünün aldığını edebiyat soruları için not edin.
  • 1991 yılındaki ortak alfabe sempozyumunun Marmara Üniversitesi tarafından İstanbul'da düzenlendiğini ve 34 harfli tasarının kabul edildiğini unutmayın.
  • Ostroumov ve İlminski'nin Türk boylarının dil birliğini bozmak ve şiveleri ayrıştırmak için yürüttüğü politikaları metne dayalı olarak iyi kavrayın.