Ünite 1: Çağdaş Türk Edebiyatlarının Oluşum Süreci ve Gelişim Çizgisi

Gülistan ve Türkmençayı Antlaşmaları

1813 Gülistan ve 1828 Türkmençayı antlaşmaları, Rusya ile İran arasında imzalanarak Kafkasya ve Azerbaycan coğrafyasını ortadan ikiye bölmüştür. Kuzey Azerbaycan Rus yönetimine geçerken, Güney Azerbaycan İran topraklarında kalmış ve bu durum halkın kültürel bağlarını zedelemiştir.

Kazan Hanlığı'nın Düşüşü (1552)

Korkunç İvan komutasındaki Rus kuvvetleri 1552'de Kazan Hanlığı'nı yıkarak İdil-Ural bölgesinde katı bir haçlı ve asimilasyon politikası başlatmıştır. Camiler yıkılmış, medreseler kapatılmış ve Müslüman Türk halkları zorla Hristiyanlaştırılmaya çalışılmıştır.

Tercüman Gazetesi ve Bahçesaray

İsmail Gaspıralı tarafından 1883 yılında Kırım'ın Bahçesaray şehrinde yayımlanmaya başlayan Tercüman gazetesi, haftada dört sayfa ve iki dili Türkçe-Rusça olarak çıkarılmıştır. Gazete, bütün Rusya Müslümanlarının yegâne iletişim organı olup modernleşme hareketlerine yön vermiştir.

Orenburg İdare-i Ruhaniyesi (Müftiyat)

Pugaçev ayaklanmasından sonra Rus yönetiminin tedirginliği ve II. Katerina'nın çıkardığı fermanlar sonucunda 1789'da Ufa'da kurulan Müftiyat, Rusya Müslümanlarının dinî işlerini yönetmiştir. Bu kurum Müslümanların birlik şuurunu ve özgüvenini artırmıştır.

Anahtar Kavramlar

MaarifçiXIX. yüzyılda cemiyette ve din anlayışında yenileşmeyi arzu eden, eğitim alanında ıslahat yapan, okul açan, gazete çıkaran aydınlanma dönemi münevverleridir. Örneğin Azerbaycan'da Abbasguluağa Bakıhanof ve Mirza Feteli Ahundzade bu zihniyetin öncülerindendir.

DekabristlerRus Çarının yetkilerinin sınırlanmasını ve meşruti monarşi kurulmasını isteyen hürriyetçi, demokrat düşünceli subay ve aydınlardır. 14 Aralık 1825'teki ayaklanmaları başarısız olunca Kafkasya'ya ve Tiflis'e sürgün edilmiş, buradaki yerel aydınları derinden etkilemişlerdir.

Usul-i CedidGeleneksel ezberci medrese eğitimine karşı, aklî ilimlerin, tarihin, coğrafyanın ve yabancı dillerin okutulduğu, modern pedagoji yöntemlerinin uygulandığı yenilikçi eğitim sistemidir. İsmail Gaspıralı'nın öncülüğünde bütün Rusya Müslümanları arasında yaygınlaşmıştır.

Deşt-i KıpçakTarihî süreçte Ukrayna, Kırım ve İdil-Ural bölgesinden Çin sınırına kadar uzanan geniş coğrafyaya verilen ad olup, XI. yüzyıldan itibaren Kıpçak Türklerinin hâkimiyet kurduğu ana yurdudur.

KreşinKazan'ın düşmesinden sonra İdil-Ural bölgesinde şiddetli baskılar ve misyoner faaliyetleri sonucunda Hristiyanlaştırılan Tatar topluluklarına verilen addır. Zamanla bir kısmı dillerini kaybederek Ruslaşmış, bir kısmı ise İslam'a geri dönmüştür.

Müftiyat (Orenburg İdare-i Ruhaniyesi)Rusya Müslümanlarının dinî işlerini yürütmek amacıyla 1789'da merkezi Ufa'da kurulan resmî dinî teşkilattır. Bu kurumun kurulması Müslümanların birlik şuuruna ve özgüvenine önemli bir sembolik katkı sağlamıştır.

Aktaban Şuburundu1723-1727 yılları arasındaki Kalmuk (Cungar) saldırılarında Kazakların uğradığı büyük bozgunu ve güneye kaçışlarını ifade eden, 'yalın ayak koşmaktan tabanlarda yara açılması' anlamına gelen tarihî bir deyimdir.

PanslavizmXIX. yüzyılda Slav halklarının siyasî ve kültürel birliğini kurmayı amaçlayan, özellikle 1860'lardan sonra Rusya'da Ortodoks kilisesi desteğiyle Avrupa karşıtlığı ve İstanbul'un alınması fikirleriyle şekillenen siyasi ve dinî bir harekettir.

BasmacılarTürkistan'da 1925 yılına kadar Bolşevik Rus istilasına ve komünist yönetime karşı direnen, İslamcı ve Türkçü ideallere sahip olan yerel halk hareketidir.

Lingua FrancaFarklı dil ve etnik kökene sahip halkların ticaret, seyahat ve günlük iletişim sırasında ortak anlaşma aracı olarak kullandığı dildir. Örneğin Kafkasya'da bu rolü uzun süre Azerbaycan Türkçesi üstlenmiştir.

GimnaziyaÇarlık Rusyası döneminde klasik dillerin, fen ve matematik derslerinin okutulduğu orta dereceli okul, lise ve kolej statüsündeki eğitim kurumudur.

MüdderrisMedreselerde ders veren, hocalık ve müderrislik görevini yürüten din ve ilim adamıdır. XIX. yüzyılda yenilikçi müderrisler usul-i cedid mekteplerinin açılmasına öncülük etmişlerdir.

MesnâDin adamlarını, âlimleri ve şairleri maddi ve manevi olarak destekleyen, cami, medrese yaptıran zengin devlet adamı veya tüccar hamilerdir. İdil-Ural bölgesindeki zengin Tatar tüccarları bu rolü üstlenmiştir.

Şeyhülislâm ve MüftiRus yönetimi tarafından Kafkasya Müslümanlarını Şiî ve Sünnî olarak ikiye bölmek amacıyla resmen atanan dinî liderlik makamlarıdır. Şiîlerin reisine Şeyhülislâm, Sünnîlerin reisine Müfti denilmiştir.

Gülistan Antlaşması1813 yılında Rusya ile İran arasında imzalanan ve Azerbaycan'ın Kuzey ve Güney olarak ikiye bölünmesini resmi olarak tetikleyen ilk antlaşmadır.

Türkmençayı Antlaşması1828 yılında Rusya ile İran arasında imzalanarak Azerbaycan'ın Kuzey ve Güney olarak ikiye bölünme durumunu ve Rus hâkimiyetini pekiştiren antlaşmadır.

Alaş OrdaXX. yüzyıl başlarında Kazak aydınlarının öncülüğünde kurulan, ulusal hakları ve bağımsızlığı savunan Kazak milliyetçi siyasî hareketidir.

Müsavat Partisi'Türkleşmek, İslamlaşmak, Batılılaşmak' prensiplerini benimseyen ve 1918 yılında bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti'nin kurulmasında lider rol oynayan siyasî partidir.

Beyazlar ve Kızıllar1917 Bolşevik Devrimi sonrasında Rusya'da iç savaşa tutuşan taraflardır. Beyazlar Çara sadık asker ve aydınları, Kızıllar ise Vladimir Lenin liderliğindeki Bolşevikleri temsil etmiştir.

İlminski SistemiMisyoner papaz Nikolay İlminski tarafından geliştirilen, Türk halklarının dillerini Kiril-Rus alfabesiyle yazarak onları asimile etmeyi ve Hristiyanlaştırmayı amaçlayan Çarlık eğitim politikasıdır.

Bakû Türkoloji Kurultayı1926 yılında toplanan, Latin harflerine geçiş tasarısının ve ortak alfabe meselelerinin tartışıldığı, Sovyet yönetiminin daha sonra Türk aydınlarını tasfiye etmek için bahane ürettiği önemli ilmî kongredir.

Diğer Önemli Bilgiler

Millî Azerbaycan Cumhuriyeti (1918)

1917 Bolşevik İhtilali sonrasında kargaşa ortamından yararlanılarak ve Türkiye'nin askerî yardımıyla 28 Mayıs 1918'de kurulan Millî Azerbaycan Cumhuriyeti, Kafkasya'da Türk ve Müslüman bağlarını pekiştirmiş; ancak 28 Nisan 1920'de Bolşeviklerce yıkılmıştır.

1926 Bakû Türkoloji Kurultayı

1926 yılında toplanan I. Bakû Türkoloji Kurultayı'nda Latin harflerine geçiş tasarıları ve ortak alfabe meseleleri tartışılmıştır. Kurultaya katılan delegelerin ortak alfabe ve dil birliğini savunması Sovyet yönetimini rahatsız etmiş ve bu durum aydın tasfiyelerini hızlandırmıştır.

1937 Stalin Dönemi Büyük Kırgını

Sovyetler Birliği'nde 1920'lerin sonlarından 1937'ye kadar süren süreçte, on binlerce Azerbaycanlı ve diğer Türk aydınları 'rejim düşmanı', 'pantürkist' ithamlarıyla tutuklanmış, kurşuna dizilmiş veya Sibirya'ya sürgün edilerek aydın kadro imha edilmiştir.

Kırım Türklerinin Sürgünü (1944)

II. Dünya Savaşı'nın sonuna doğru 18 Mart 1944 tarihinde Kırım Türkleri an vatanlarından Kazakistan ve Özbekistan'a sürgün edilmiştir. Açlık, hastalık ve sefalet nedeniyle yollarda büyük kayıplar verilmiş ve Kırım etnik temizliğe uğratılmıştır.

Ekinçi Gazetesi (1875)

Azerbaycan Türklerinden Hasan Bey Melikzade Zerdabî tarafından 1875-1877 yıllarında Bakû'da çıkarılan Ekinçi, Rusya Müslümanlarının ilk gazetesidir. Karanlığı yareven bir ışık gibi parlayan gazete, modernleşme, eğitim ve bilim konularını işlemiştir.

Dekabristler İsyanı ve Tiflis Sürgünü

14 Aralık 1825'te Rusya'da Çar'ın yetkilerinin sınırlandırılması için ayaklanan hürriyetçi aydınlar (Dekabristler) başarısız olunca Sibirya ve Tiflis'e sürgün edilmiştir. Fransızca ve Almanca bilen bu aydınlar Tiflis'teki yerel Türk ve Gürcü aydınları etkilemiştir.

Şokan Velihanov ve Manas Destanı

Cengiz Han soyundan gelen Kazak aydını Şokan Velihanov (1835-1865), tarih ve etnografya alanındaki objektif araştırmalarıyla tanınmıştır. Manas Destanı'nın bir kısmını derleyip Rusçaya çevirerek bilim dünyasına tanıtan ilk isim olmuştur.

Ibıray Altınsarin ve Kirgizkaya Hrestomatiya

Kazak eğitimci Ibıray Altınsarin, Kazakların eğitimi ve ana diliyle okuma yazma öğrenmesi için çalışmıştır. Misyoner İlminski'nin etkisinde kalarak 1879'da Kiril harfleriyle 'Kirgizkaya Hrestomatiya' (Kazakça Okuma Kitabı) adlı ilk ders kitabını yayımlamıştır.

1905 Rusya Müslümanları Kongreleri

1905 Meşrutiyeti'nin ardından Ufa, Petersburg ve Nizni Novgorod'da (Gustav Struve gemisinde) toplanan kurultaylarda, Rusya Müslümanlarının eşit haklar talep etmesi, 'İttifak' partisinin kurulması ve okullarda Türkçe eğitim yapılması kararlaştırılmıştır.

Haydar Aliyev'in 'Biz Bir Millet İki Devletiz' Sözü

1991 yılındaki bağımsızlık sonrasında Azerbaycan önderi Haydar Aliyev'in dile getirdiği 'Biz bir millet iki devletiz!' sözü, Türkiye ile Azerbaycan arasındaki asırlık bağları özetlemiş ve Sovyet dönemindeki yapay ayrımcılık iddialarına resmen son vermiştir.

Rıza Han ve Pehlevi Hanedanı Dönemi (1924)

1924 yılında İngilizlerin de yardımıyla Türk Kaçar hanedanını devirerek kendisini şah ilan eden Rıza Han, İran'da Fars merkezli Pehlevi hanedanını kurmuştur. Bu tarihten sonra İran'da Türkçe eğitim ve matbuat yasaklanmış, Türkler 'Azerî' adı verilerek asimilasyona maruz bırakılmıştır.

Sınavda Dikkat Et

Sınavlarda 'Ekinçi' gazetesinin Hasan Bey Melikzade Zerdabî tarafından 1875-1877 yıllarında Bakû'da çıkarılan Rusya Müslümanlarının ilk gazetesi olduğu bilgisi sıkça sorulur; karıştırmayın.
İsmail Gaspıralı'nın 'Tercüman' gazetesini 1883'te Bahçesaray'da çıkardığını ve 'Dilde, Fikirde, İşte Birlik' düsturunu savunduğunu mutlaka ezberleyin.
Azerbaycan'ın 1813 Gülistan ve 1828 Türkmençayı antlaşmalarıyla ikiye bölündüğü tarih ve antlaşma isimleri sınavda ayırt edici soru olarak gelir.
Maarifçiler ile Usul-i Cedid okullarının medreselere karşı yenilikçi, aklî ilimleri savunan ve halkı cehaletten kurtarmayı amaçlayan yapısını iyi kavrayın.
Mirza Feteli Ahundzade'nin Arap harflerinin ıslahı ve Latin alfabesine geçiş konusundaki öncülüğünü unutmayın.
1905 Meşrutiyeti sonrasında Petersburg, Ufa ve Nizni Novgorod'da toplanan Rusya Müslümanları kongrelerinde II. Kurultay'ın 30. kararıyla Türkiye Türkçesinin (Edebî Türk dilinin) mecburi ders olmasının kararlaştırıldığı kritik bir bilgidir.
Sovyetler Birliği döneminde 1938-1940 yıllarında Latin alfabesinden Rus-Kiril alfabesine geçilerek Türk boylarının birbirinden izole edildiği tarihsel sürece dikkat edin.