Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Çağdaş Türk Edebiyatları 1

Ünite 1: Çağdaş Türk Edebiyatlarının Oluşum Süreci ve Gelişim Çizgisi — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 40 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Maarifçi — XIX. yüzyılda cemiyette ve din anlayışında yenileşmeyi arzu eden, eğitim alanında ıslahat yapan, okul açan, gazete çıkaran aydınlanma dönemi münevverleridir. Örneğin Azerbaycan'da Abbasguluağa Bakıhanof ve Mirza Feteli Ahundzade bu zihniyetin öncülerindendir.

Dekabristler — Rus Çarının yetkilerinin sınırlanmasını ve meşruti monarşi kurulmasını isteyen hürriyetçi, demokrat düşünceli subay ve aydınlardır. 14 Aralık 1825'teki ayaklanmaları başarısız olunca Kafkasya'ya ve Tiflis'e sürgün edilmiş, buradaki yerel aydınları derinden etkilemişlerdir.

Usul-i Cedid — Geleneksel ezberci medrese eğitimine karşı, aklî ilimlerin, tarihin, coğrafyanın ve yabancı dillerin okutulduğu, modern pedagoji yöntemlerinin uygulandığı yenilikçi eğitim sistemidir. İsmail Gaspıralı'nın öncülüğünde bütün Rusya Müslümanları arasında yaygınlaşmıştır.

Deşt-i Kıpçak — Tarihî süreçte Ukrayna, Kırım ve İdil-Ural bölgesinden Çin sınırına kadar uzanan geniş coğrafyaya verilen ad olup, XI. yüzyıldan itibaren Kıpçak Türklerinin hâkimiyet kurduğu ana yurdudur.

Kreşin — Kazan'ın düşmesinden sonra İdil-Ural bölgesinde şiddetli baskılar ve misyoner faaliyetleri sonucunda Hristiyanlaştırılan Tatar topluluklarına verilen addır. Zamanla bir kısmı dillerini kaybederek Ruslaşmış, bir kısmı ise İslam'a geri dönmüştür.

Müftiyat (Orenburg İdare-i Ruhaniyesi) — Rusya Müslümanlarının dinî işlerini yürütmek amacıyla 1789'da merkezi Ufa'da kurulan resmî dinî teşkilattır. Bu kurumun kurulması Müslümanların birlik şuuruna ve özgüvenine önemli bir sembolik katkı sağlamıştır.

Aktaban Şuburundu — 1723-1727 yılları arasındaki Kalmuk (Cungar) saldırılarında Kazakların uğradığı büyük bozgunu ve güneye kaçışlarını ifade eden, 'yalın ayak koşmaktan tabanlarda yara açılması' anlamına gelen tarihî bir deyimdir.

Panslavizm — XIX. yüzyılda Slav halklarının siyasî ve kültürel birliğini kurmayı amaçlayan, özellikle 1860'lardan sonra Rusya'da Ortodoks kilisesi desteğiyle Avrupa karşıtlığı ve İstanbul'un alınması fikirleriyle şekillenen siyasi ve dinî bir harekettir.

Basmacılar — Türkistan'da 1925 yılına kadar Bolşevik Rus istilasına ve komünist yönetime karşı direnen, İslamcı ve Türkçü ideallere sahip olan yerel halk hareketidir.

Lingua Franca — Farklı dil ve etnik kökene sahip halkların ticaret, seyahat ve günlük iletişim sırasında ortak anlaşma aracı olarak kullandığı dildir. Örneğin Kafkasya'da bu rolü uzun süre Azerbaycan Türkçesi üstlenmiştir.

Gimnaziya — Çarlık Rusyası döneminde klasik dillerin, fen ve matematik derslerinin okutulduğu orta dereceli okul, lise ve kolej statüsündeki eğitim kurumudur.

Müdderris — Medreselerde ders veren, hocalık ve müderrislik görevini yürüten din ve ilim adamıdır. XIX. yüzyılda yenilikçi müderrisler usul-i cedid mekteplerinin açılmasına öncülük etmişlerdir.

Mesnâ — Din adamlarını, âlimleri ve şairleri maddi ve manevi olarak destekleyen, cami, medrese yaptıran zengin devlet adamı veya tüccar hamilerdir. İdil-Ural bölgesindeki zengin Tatar tüccarları bu rolü üstlenmiştir.

Şeyhülislâm ve Müfti — Rus yönetimi tarafından Kafkasya Müslümanlarını Şiî ve Sünnî olarak ikiye bölmek amacıyla resmen atanan dinî liderlik makamlarıdır. Şiîlerin reisine Şeyhülislâm, Sünnîlerin reisine Müfti denilmiştir.

Gülistan Antlaşması — 1813 yılında Rusya ile İran arasında imzalanan ve Azerbaycan'ın Kuzey ve Güney olarak ikiye bölünmesini resmi olarak tetikleyen ilk antlaşmadır.

Türkmençayı Antlaşması — 1828 yılında Rusya ile İran arasında imzalanarak Azerbaycan'ın Kuzey ve Güney olarak ikiye bölünme durumunu ve Rus hâkimiyetini pekiştiren antlaşmadır.

Alaş Orda — XX. yüzyıl başlarında Kazak aydınlarının öncülüğünde kurulan, ulusal hakları ve bağımsızlığı savunan Kazak milliyetçi siyasî hareketidir.

Müsavat Partisi — 'Türkleşmek, İslamlaşmak, Batılılaşmak' prensiplerini benimseyen ve 1918 yılında bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti'nin kurulmasında lider rol oynayan siyasî partidir.

Beyazlar ve Kızıllar — 1917 Bolşevik Devrimi sonrasında Rusya'da iç savaşa tutuşan taraflardır. Beyazlar Çara sadık asker ve aydınları, Kızıllar ise Vladimir Lenin liderliğindeki Bolşevikleri temsil etmiştir.

İlminski Sistemi — Misyoner papaz Nikolay İlminski tarafından geliştirilen, Türk halklarının dillerini Kiril-Rus alfabesiyle yazarak onları asimile etmeyi ve Hristiyanlaştırmayı amaçlayan Çarlık eğitim politikasıdır.

Bakû Türkoloji Kurultayı — 1926 yılında toplanan, Latin harflerine geçiş tasarısının ve ortak alfabe meselelerinin tartışıldığı, Sovyet yönetiminin daha sonra Türk aydınlarını tasfiye etmek için bahane ürettiği önemli ilmî kongredir.