İnfografik
← Ünite 6
Çağdaş Türk Edebiyatları 2

Ünite 6: Çağdaş Uygur Edebiyatı

Muhammed İmin Hirkati ve Mahabbat ile Eŋbek
1670 yılında kaleme alınan Mahabbat ile Eŋbek adlı destan, Uygur edebiyatına yenilik getirmiş ve şark klasiklerinden yararlanarak nazire yazma geleneğinin gelişmesine zemin hazırlamıştır.
Muhebbet Dastanliri (Geripler Hekayiti)
1841-1844 yılları arasında Abdurehim Nizariy, Turdi Geribiy ve Noruzahun Ziyayiy tarafından yazılan bu elyazması eser, 18 kıssa ve 24 hikâyeden oluşan ortak bir üründür.
Bilal Nazım'ın Eserlerinin Basıldığı Yerler
XIX. yüzyıl şairlerinden Bilal Nazım, sadece Doğu Türkistan’da değil Rusya’da da tanınmış; bazı şiirleri Petersburg ve Kazan şehirlerinde basılmıştır.
Şerh-i Şikeste Eserinin Yayımlanması
Seyit Muhammed Kaşi’nin 1882 yılında yazdığı Şerh-i Şikeste destanı, N. N. Pantusov tarafından 1909 yılında Kazan’da Rusça ve Uygurca olarak yayımlanmıştır.

Anahtar Kavramlar

Orta Asya Edebî DiliUygur Türklerinin XIX. yüzyıla kadar meydana getirdiği edebî eserlerin dayandığı ortak dildir. Köktürk, Uygur, Karahanlı ve Altın Orda dönemine ait eserler bu geleneğin kaynağını oluşturur.
Nazire GeleneğiŞark klasiklerinden ve meşhur şairlerin eserlerinden yararlanarak aynı vezin, kafiye ve konularda yeni şiirler yazma geleneğidir. Örneğin, Muhammed İmin Hirkati ve Abdurehim Nizariy bu geleneği sürdürmüştür.
HamseBir şairin yazdığı beş mesneviden oluşan eserler bütünüdür. Klasik şark edebiyatındaki bu örneği Uygur edebiyatına Abdurehim Nizariy kazandırmıştır.
Ceditçilik (Reformizm)19. yüzyılın ortalarında İdil bölgesi ve Türkistan’da ortaya çıkan, İsmail Gaspıralı öncülüğünde eğitim-öğretim kurumlarının Avrupalılaştırılmasını ve kültürel yenileşmeyi amaçlayan siyasî ve kültürel bir harekettir.
Temsilî İfade TarzıSiyasi baskılar nedeniyle 20. yüzyıl Uygur şairlerinin soyut ve simgesel öğelerle fikirlerini aktarma yöntemidir. Örneğin zulmet, kış, güz esareti; seher, bahar, güneş ise hürriyeti temsil eder.
MuvaşşahMısra başlarındaki harflerin yukarıdan aşağıya doğru okunmasıyla bir kelime veya isim oluşturan şiir biçimidir. Lutpulla Mutellip bu türde eserler vermiştir.
KolhozSovyetler Birliği döneminde tarımsal üretimi artırmak ve ortak ekonomiyi geliştirmek amacıyla kurulan kooperatif çiftlikleridir. Ziya Semediy'in Örük Gülligen Çağda hikâyesinde işlenmiştir.
Doğu Türkistan / ŞincanUygur Türklerinin ana vatanı olan, Çin sınırları içerisinde yer alan ve tarih boyunca birçok bağımsızlık mücadelesine sahne olmuş coğrafi ve kültürel bölgedir.
Üç Vilayet İnkilabı1944 yılında İli, Altay ve Tarbagatay bölgelerinde yaşayan Uygur çiftçilerinin Çin hükûmetine karşı başlattığı millî bağımsızlık ayaklanmasıdır.
Kültür DevrimiMao Zedong tarafından 1966-1976 yılları arasında Çin'de gerçekleştirilen, bilimsel kuruluşların kapatıldığı, yazarlara yasaklar konulduğu baskıcı dönemdir.
Müşterek Orta Asya Edebî DiliUygurların ilk dönem eserlerinin üretildiği, Türk halklarının ortak edebî birikimini yansıtan dildir. Köktürk ve Karahanlı dönemleri bu dilin kapsamındadır.
Sözlü EdebiyatYazıya geçirilmeden nesilden nesile aktarılan halk kültürü ürünleridir. Tahir ile Zöhre, Yusuf ve Ahmed, Oguzname ve Nazugum bu geleneğin ürünleridir.
Mahzun-GülnisaAbdurehim Nizariy tarafından Ali Şir Nevaî’nin hamsesinden ilham alınarak yazılmış olan mesnevi tarzındaki destandır.
Rabia-SedinAbdurehim Nizariy’in zengin kız Rabia ile fakir çocuk Sadin’in hazin hikâyesi üzerinden dönemin sosyal eşitsizliğini eleştirdiği destanıdır.
Gezat Der Mülki ÇinBilal Nazım’ın Uygur halkının millî mücadelesini ve kahramanlığını anlattığı önemli destanıdır.
Tarih-i HemidiOsmanlı tarihinin Doğu Türkistan'daki uzantısını ve bölgedeki kutsal mekânları anlatan 20. yüzyıl başlarına ait önemli tarih kitabıdır.
Akartiş BirleşmisiAbduhalik Uygur tarafından 1927 yılında kurulan eğitim ve öğretim derneğidir; halkı bilinçlendirmek için okullar açmıştır.
ÇėniḳişZunun Kadiri’nin Gomindan yönetimini eleştiren, geniş yankı uyandıran ve birçok yabancı dile tercüme edilen en meşhur hikâyesidir.
Uçkunlar İttifakıLutpulla Mutellip tarafından Üç Vilayet İnkılabı sırasında halkın mücadelesini desteklemek amacıyla kurulan birliktir.
Uygurşinaslık EntitüsüKazakistan’ın başkenti Almatı’da Uygur Türklerinin dil, kültür ve sanat faaliyetlerini devam ettirdikleri bilimsel kurumdur.
MayimhanZiya Semediy’in 1930’lardaki bağımsızlık hareketinin öncüsü Hocaniyaz Hacı ile özdeşleştirerek yazdığı, kahraman Uygur kızını anlatan romandır.
İzAbdurehim Ötkür’ün 1907 Kumul Çiftçiler Ayaklanması ve 1912 Timur Helpe İsyanı'nı anlattığı tarihî romanıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

İlk Cedit Gazetesi: Aŋ

Ceditçilik hareketiyle birlikte 1911 yılında Kâşgar’da tarihçi Kutluk Şevki tarafından çıkarılan Aŋ (Fikir) gazetesi, Şeng Şisey dönemine kadar yayın hayatını sürdürmüştür.

Abduhalik Uygur ve Semey Ziyareti

Abduhalik Uygur, 1916 yılında dedesiyle birlikte Rusya’ya giderek Semey (Semipalatinsk) şehrinde Rusça öğrenmiş ve Ceditçilik akımından etkilenmiştir.

Akartiş Birleşmisi'nin Kuruluşu

Abduhalik Uygur, halkını cehaletten kurtarmak için 1927 yılında Akartiş Birleşmisi (Eğitim Derneği) adlı derneği kurmuş ve gençlerin eğitim almasını sağlamıştır.

Zunun Kadiri'nin Çėniḳiş Hikâyesi

Zunun Kadiri’nin Gomindan yönetimini eleştiren Çėniḳiş adlı hikâyesi büyük başarı kazanmış; Rusça, İngilizce, Almanca, Fransızca ve Japoncaya tercüme edilmiştir.

Lutpulla Mutellip'in Eğitimi ve Tatar Okulu

Lutpulla Mutellip, 1933 yılında Gulca’daki Tatar okuluna gitmiş; Ekim Devrimi sonrası göç eden Kazan Tatarlarının kurduğu bu okulda Rus ve Tatar yazarlarını tanımıştır.

Üç Vilayet İnkılabı ve Lutpulla Mutellip

Lutpulla Mutellip, 1944 yılında İli, Altay ve Tarbagatay'daki Uygur çiftçilerinin başlattığı Üç Vilayet İnkılabı'na bizzat katılmış, 1945'te Aksu'da 23 yaşında idam edilmiştir.

Abdurehim Ötkür'ün İz Romanı

Abdurehim Ötkür’ün 1985 yılında yayımlanan İz adlı tarihî romanı, 1907 Kumul Çiftçiler Ayaklanması ve 1912 Timur Helpe İsyanı'nı anlatan 28 bölümden oluşmaktadır.

Ziya Semediy'in Hayatı ve Göçü

Doğu Türkistan edebiyatının kurucusu olan Ziya Semediy, 1961 yılında Sovyetler Birliği'ne (Kazakistan) gitmiş ve Almatı'da Uygur Sovyet edebiyatının temelini atmıştır.

Asya Yazarları Konferansı (1956)

Tecrübeli bir devlet adamı ve yazar olan Ziya Semediy, 1956 yılında Hindistan’ın başkenti Delhi’de düzenlenen Asya Yazarları Konferansı'na katılmıştır.

Örük Gülligen Çağda Hikâyesi

Ziya Semediy’in köylü gençlere ithafen yazdığı bu eser, Adil ve Hatice tipleri aracılığıyla Sovyet gençlerinin kolhoz ekonomisi ve kültürünü geliştirme faaliyetlerini anlatır.

Barın Köyü Ayaklanması (1990)

1990 yılında Doğu Türkistan’ın Aktuğ ilçesine bağlı Barın köyünde meydana gelen silahlı ayaklanmalar sonucunda yazarlar üzerindeki sansür politikası yeniden başlamıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • XIX. yüzyıl Uygur edebiyatında nazire geleneği ve hamse türü çok önemlidir; Nizariy, Geribiy ve Ziyayiy gibi isimlerin eserleri sınavda sıkça sorulur.
  • Muhebbet Dastanliri (Geripler Hekayiti) adlı eserin Nizariy, Geribiy ve Ziyayiy'in ortak eseri olduğunu unutmayın.
  • Ceditçilik hareketinin 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında eğitimde yenileşme ve millî kurumların Avrupalılaştırılması amaçlı kültürel-siyasi bir hareket olduğunu iyi kavrayın.
  • 20. yüzyıl başı şiirlerinde kullanılan 'temsilî ifade tarzına' dikkat edin; kış/karanlık esareti, seher/bahar ise hürriyeti sembolize eder.
  • Abduhalik Uygur’un 'Oyġan' şiiri, 'Sen Kimniŋ Oġlisen' marşı ve Turfan ayaklanmasındaki rolü sınavda ayırt edici sorulardandır.
  • Lutpulla Mutellip’in 'Yıllara Cevap' şiiri, Üç Vilayet İnkılabı ve genç yaşta Aksu’da idam edilmesi kronolojik sorular için kritik detaydır.
  • Abdurehim Ötkür’ün 'İz' ve 'Oyġanġan Zėmin' romanları ile 'Miskin' mahlası, şiirlerindeki 'Teŋri Taġi' nitelendirmeleri mutlaka bilinmelidir.
  • Ziya Semediy’in Doğu Türkistan'dan Kazakistan’a giderek Almatı’da Uygur Sovyet edebiyatının temelini attığı ve 'Mayimhan' romanını yazdığı unutulmamalıdır.