Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Genel Dilbilim 1

Ünite 2: Dillerin Sesleri: Sesbilgisi — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 40 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Sesbilgisi (Fonetik) — Konuşma seslerinin fiziksel oluşumunu, havada yayılma biçimlerini, akustik özelliklerini ve dinleyici tarafından algılanma süreçlerini inceleyen dilbilim alt alanıdır. Söyleyiş, akustik ve dinleyiş sesbilgisi olmak üzere üç alt dala ayrılır.

Uluslararası Sesbilgisi Alfabesi (IPA) — Dünyadaki tüm dillerde üretilen konuşma seslerini standart, tutarlı ve 'bir ses tek bir sembol' ilkesine uygun olarak yazıya dökmek amacıyla geliştirilmiş evrensel yazı sistemidir. Yazım sistemlerindeki düzensizlikleri ve diller arasındaki harf-ses uyumsuzluklarını ortadan kaldırır.

Ötümlü Ses — Hava akımı gırtlaktan geçerken birbirine yakın konumda bulunan ses tellerinin basınçla itilmesi ve bu esnada titremesi sonucunda üretilen konuşma sesleridir. Örneğin [z], [b], [d] ve tüm ünlü sesler ötümlü nitelik taşır.

Ötümsüz Ses — Hava akımı gırtlaktan geçerken ses tellerinin açık konumda olması ve aralarında geniş bir boşluk bırakması nedeniyle hiç titreşmeden üretilen seslerdir. Örneğin [s], [p], [t] ve [f] sesleri bu sınıfa girer.

Başlatıcı — Konuşma seslerinin üretilmesi için gerekli olan hava akımını başlatan, pompalama veya emme hareketi yapan organlardır. İnsan dilinde temel başlatıcı organlar akciğerler, gırtlak ve artdamaktır.

Püskürtmeli Ses — Hava akımının başlatıcı organlar vasıtasıyla vücut içinden dışarıya doğru itilmesi hareketiyle üretilen konuşma sesleridir. Akciğer hava akımı düzeneğiyle üretilen ve tüm dillerde bulunan sesler bu gruptadır.

Emmeli Ses — Havanın dışarıdan içeriye doğru emilmesi hareketiyle üretilen seslerdir. Bazı dillerde gırtlak ve artdamak düzenekleriyle emmeli konuşma sesleri (klikler ve içpatlamalılar) üretilirken, emmeli akciğer havası hiçbir dilde konuşma sesi olarak kullanılmaz.

Oluşma Noktası — Ünsüzlerin üretimi sırasında akciğerlerden gelen hava akımının ağız boşluğundaki alt ve üst oluşturucu organların birbirine değmesi veya yaklaşmasıyla engellendiği coğrafi bölgedir. Çift-dudaksıl, dişyuvasıl gibi terimler bu noktaları belirtir.

Oluşma Biçimi — Konuşma organlarının birbirine yaklaşma derecesini ve bu doğrultuda hava akımının engellenme veya salınma tarzını belirten ölçüttür. Seslerin patlamalı, sürtünmeli, genizsil veya akıcı olmasını belirler.

Patlamalı Ünsüz — Oluşturucu organların hava akımını tamamen engellemesiyle arkada biriken yüksek basınçlı havanın, engelin aniden açılmasıyla patlamayı andıran bir gürültüyle dışarı salınması sonucu oluşan seslerdir. Örnekleri [p, b, t, d, k, g] sesleridir.

Sürtünmeli Ünsüz — Oluşturucuların birbirine çok yaklaştığı ancak tamamen temas etmediği durumlarda, havanın aradaki dar açıklıktan sürtünerek ve sızarak çıkmasıyla üretilen seslerdir. Örnekleri [s, z, f, v, ş, j] sesleridir.

Genizsil Ünsüz — Ağız boşluğunda tam bir engelleme gerçekleştirilirken artdamağın aşağı inmesiyle havanın burun boşluğuna yönlendirilmesi ve burun deliklerinden dışarı çıkmasıyla üretilen seslerdir. [m] ve [n] sesleri bu sınıftadır.

Çift Ünlü (Diftong) — Aralarında herhangi bir ünsüz bulunmayan, üretim sürecinde dilin bir ünlü konumundan diğer bir ünlü konumuna doğru kesintisizce kaymasıyla tek bir hece çekirdeği oluşturan seslerdir. İngilizcedeki 'five' [aı] veya 'now' [aʊ] sözcüklerinde görülür.

Doğal Ses Sınıfı — Dildeki seslerin paylaştıkları ortak sesbilgisel özelliklere (ötümlülük, süreklilik, oluşma noktası vb.) göre oluşturdukları alt gruplardır. Dillerdeki ses olayları ve kuralları genellikle bu sınıflar düzeyinde gerçekleşir.

Bürün (Suprasegmental) — Sözcük veya tümce düzeyindeki yapıların seslendirilmesi sırasında ortaya çıkan, tekil ses birimlerinin sınırlarını aşan parça üstü ses özellikleridir. Vurgu, ezgi, ton ve uzunluk bürünsel özelliklerin temel bileşenleridir.

Ton Dili — Aynı ses birimlerinden oluşan sözcükler arasındaki anlam farkını, sesin hece düzeyindeki yüksek veya alçak perdede (tonda) söylenmesiyle belirleyen dillerdir. Çince ve İsveççe bu dil grubunun en belirgin örnekleridir.

Ezgi Dili — Ses perdesindeki yükselme ve alçalmaları sözcük düzeyinde anlam farkı yaratmak yerine, tümce düzeyinde sözdizimsel ve duygusal yapıları ayırt etmek için kullanan dillerdir. Türkçe ve İngilizce birer ezgi dilidir.