Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Genel Dilbilim 1

Ünite 3: Sesbilim — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 40 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Sesbilim — Dillerin ses düzenini, seslerin diziliş kurallarını, uğradıkları değişimleri ve biçimbirimlerin söyleniş kurallarını inceleyen dilbilim alanıdır. Seslerin dildeki işlevsel rollerini ve sistematiğini belirlemeyi amaçlar.

Sesbirim — Bir dilde sözcükler arasında doğrudan anlam farkı yaratma yeteneğine sahip olan en küçük soyut ses birimidir. Dilbilimsel gösterimlerde eğik çizgiler / / arasında yazılır.

Sesbirimcik — Bir sesbirimin konuşma sırasında çevre seslerin etkisiyle ortaya çıkan, anlam farkı yaratmayan somut ve fiziksel varyasyonlarıdır. Köşeli ayraçlar [ ] içinde gösterilir.

En Küçük Çift — Aralarındaki anlam farkı yalnızca tek bir sesin farklı olmasından kaynaklanan, diğer tüm sesleri ve sıralaması aynı olan sözcük çiftidir. Sesbirimleri saptamak için kullanılır.

Karşıtsal Dağılım — İki farklı sesin aynı ses çevresinde birbirinin yerine geçebilmesi ve bu değişimin sözcükte doğrudan anlam farkı yaratması durumudur. Bu dağılımdaki sesler ayrı birer sesbirimdir.

Bütünleyici Dağılım — Bir sesbirimin farklı varyasyonlarının (sesbirimciklerinin) dilde asla aynı konumda bulunmaması, birbirlerinin bulunmadığı çevrelerde ortaya çıkması durumudur. Anlam farkı yaratmazlar.

Serbest Dağılım — Bir sesbirime ait iki farklı sesbirimciğin aynı ses çevresinde, kelimenin anlamında hiçbir değişiklik yaratmadan birbirinin yerine kullanılabilmesi durumudur.

Bürünsel Özellikler — Söyleyişte tekil seslerin ötesinde, vurgu, ezgi, ton ve süre gibi parçalar üstü düzeyde gerçekleşen sesletimsel ve anlamsal özelliklerin tümüdür.

Vurgu — Sözcük veya cümle içindeki bir seslemin diğer seslemlere kıyasla daha kuvvetli, belirgin, yüksek ve baskın bir tonla seslendirilmesi olayıdır.

Ezgi — Konuşma sırasında ses perdesinde meydana gelen yükselme ve alçalma dalgalanmalarıdır. Cümleye soru, bitmişlik veya şüphe gibi anlamsal işlevler kazandırır.

Biçimbirimcik — Bir biçimbirimin (morfemin) eklendiği kelimenin ses özelliklerine göre kazandığı farklı somut söyleniş şekilleridir. Türkçe çoğul ekinin [ler] ve [lar] biçimleri buna örnektir.

Biçim-Sesbilimsel Kurallar — Derin yapıdaki soyut biçimbirimlerin, yan yana geldikleri seslerin özelliklerinden etkilenerek yüzey yapıda hangi biçimbirimciklere dönüşeceğini belirleyen kurallardır.

Doğal Ses Sınıfları — Bir dilde aynı sesbilgisel özellikleri paylaşan ve sesbilimsel kurallardan grup olarak birlikte etkilenen sesler topluluğudur. Ötümsüz patlamalılar (/p, t, k/) buna örnektir.

Ayırıcı Özellik — Bir sesbilgisel özelliğin artı (+) veya eksi (-) değerinin dildeki sözcükler arasında doğrudan anlam farkı yaratması durumudur. Türkçede ötümlülük ayırıcı bir özelliktir.

Artık Özellik — Bir sesin bulunduğu konum veya diğer özellikleri nedeniyle kendiliğinden kazandığı, anlam farkı yaratmayan ve önceden öngörülebilen sesbilgisel niteliğidir.

Sesdizim — Bir dilde sesbirimlerin sözcük içinde hangi sıra ve kurallara göre yan yana gelebileceğini belirleyen sistem ve kısıtlamalardır.

Sesbilimsel Süreç — Sözcüklerin zihindeki soyut sesbilimsel gösterimleri ile gerçek telaffuzları arasında ses düşmesi, eklenmesi veya benzeşmesi gibi nedenlerle oluşan kurallı değişimlerdir.

Ses Benzeşmesi — Sözcük içindeki bir sesin, kendisinden önce veya sonra gelen komşu seslerin bazı fiziksel özelliklerini (ötüm, genizsilik, oluşum noktası vb.) alarak ona benzemesi sürecidir.

Ötümsüzleşme — Türkçede son sesi ötümlü sürtünmeli ünsüz olan bir kökten sonra ötümsüz bir ünsüz geldiğinde, kök sonundaki sesin ötümsüz bir sese dönüşmesi olayıdır.

Ünlü Düşmesi — Hızlı veya özensiz konuşma sırasında, özellikle belirli yer belirteçleri veya soru kalıplarında bazı ünlü seslerin söylenmeyerek düşürülmesi sürecidir.

Ünsüz Düşmesi — Hızlı konuşma esnasında kelime sonlarındaki veya eklerdeki akıcı/kayıcı ünsüzlerin (/r, l, y, h/) telaffuz edilmeyerek sistemden düşmesi olayıdır.