Ünite 6: Orhun Türkçesi Grameri-II İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç-Edat — Alıştırmalar

Ders kitabının açık uçlu alıştırmaları. Bunlar çoktan seçmeli sınav sorusu değil — düşünmeni, araştırmanı, kendi cümlelerinle anlatmanı isteyen etkinlikler. Kitabın verdiği örnek yanıtlar kapalı duruyor; önce kendin dene.

1. Sıra Sizde 1
   Orhun Türkçesinde isim durum eklerini hatırlamaya çalışınız. Hatırladığınız ekleri taş ‘dış; taş’ sözcüğüne ekleyiniz.
   Kitabın yanıtı

   1. tekil kişi: eb+im 1. çoğul kişi: eb+imiz 2. tekil kişi: eb+iŋ 2. çoğul kişi: eb+iŋiz (Ekteki /ŋ/ yerine /g/’de gelebilir: ebig ve ebigiz şeklinde.) 3. tekil ve çoğul kişi: eb+i / eb+leri
2. Sıra Sizde 2
   11 sayısını Orhun Türkçesine göre ifade ediniz.
   Kitabın yanıtı

   1. Yalın Durum: Eksizdir, gövde ile bir ve aynıdır. taş 2. Tamlayan Durumu (İlgi, Genitif): +Iŋ / +nIŋ Bu ek kalınlık-incelik uyumuna uysa da düzlük-yuvarlaklık uyumuna girmez. taş+ıŋ 3. Belirtme durumu (Yükleme, Akuzatif): +(X)g, +(I) n, +nI Doğrudan isimler üzerine +(X)g gelirdi. taş+ıg İyelik ekli gövdeler üzerine +(I)n ulanırdı. 1. tekil kişi iyelik ekinden sonra: taş+ım+ın 2. tekil kişi iyelik ekinden sonra: taş+ıŋ+ın ŋ ~ g nöbetleşmesi ile ikinci teklik kişi iyelik eki +g olarak gelebilirdi. taş+ıg+ın 3. tekil kişi iyelik ekinden sonra: taş+ı+n Çok seyrek kullanılsa da isimlere doğrudan ulanan bir ek +nı vardı. taş+nı 4. Yönelme durumu (Verme-Bulunma, Datif): +kA, +ŋA, +A Yönelme durumu çoğunlukla +kA ile yapılırdı. taş+ka Üçüncü kişi iyelik ekinden sonra +ŋA gelirdi: taş+ı+ŋa Tekil 1. ve 2. kişi iyelik eklerinden sonra +A olarak geldiği örnekler vardı. Fakat söz konusu iyelik eki almış isimlerden sonra aynı ek +KA şeklinde de gelebilmekteydi. 1. Teklik 1. kişi iyelik ekinden sonra: taş+ım+a taşım+ka 2. Teklik 2. kişi iyelik ekinden sonra: taş+ıŋ+a 5. Bulunma-Çıkma Durumu (Kalma-Ayrılma, Lokatif-Ablatif): +dA (r, l, n harflerinden sonra +tA) taş+da 6. Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA taş+ça 7. Yön Gösterme (Direktif): +GArU, +ŋArU, +ArU, +rA Yalın durumdaki isim gövdelerine +GArU ekiyle ulanırdı. taş+garu Yalın durumdaki isim gövdelerine +rA olarak da ulanırdı. taş+ra 8. Araç Durumu (Instrumental): +(X)n taş+ın
3. Sıra Sizde 3
   Hatırlayacak olursak, formülümüz Sayı Sözü + Onluk Hane şeklinde idi. 11 sayısını Orhun Türkçesiyle ifade etmek için önce sayı sözü yerine 1’i koyarız. Sonra da sayı ifadesi 10’u aştığından 2. onluk haneye geçilmiş olduğunu görürüz ve kalıptaki onluk hane yerine 20’yi koyup 1+20’yi buluruz. Bunun da Orhun Türkçesi karşılığı bir yegirmi olur. Bu arada 30’dan sonraki sayıları ifade ederken onluk haneden sonra daha çok artukı sözünün getirildiğini de unutmayalım. Örneğin; 38 = otuz artukı sekiz gibi.
   Kitabın yanıtı

   Hatırlayacak olursak, formülümüz Sayı Sözü + Onluk Hane şeklinde idi. 11 sayısını Orhun Türkçesiyle ifade etmek için önce sayı sözü yerine 1’i koyarız. Sonra da sayı ifadesi 10’u aştığından 2. onluk haneye geçilmiş olduğunu görürüz ve kalıptaki onluk hane yerine 20’yi koyup 1+20’yi buluruz. Bunun da Orhun Türkçesi karşılığı bir yegirmi olur. Bu arada 30’dan sonraki sayıları ifade ederken onluk haneden sonra daha çok artukı sözünün getirildiğini de unutmayalım. Örneğin; 38 = otuz artukı sekiz gibi.