Ünite 5: Orhun Türkçesi Grameri-I Ses Yapısı ve Söz Yapımı — Alıştırmalar

Ders kitabının açık uçlu alıştırmaları. Bunlar çoktan seçmeli sınav sorusu değil — düşünmeni, araştırmanı, kendi cümlelerinle anlatmanı isteyen etkinlikler. Kitabın verdiği örnek yanıtlar kapalı duruyor; önce kendin dene.

1. Sıra Sizde 1
   Ünsüzler konusunda Orhun Türkçesi ile Türkiye Türkçesi arasındaki farkları sıralayınız.
   Kitabın yanıtı

   a) Türkiye Türkçesindeki g- ve d-’li sözler k- ve t-’lidir. b) Türkiye Türkçesinde ilk hecenin sonunda yer alan /ğ/ ünsüzü /g/’dir. c) Orhun Türkçesinde hece başında ve birden fazla heceli sözlerin sonunda bulunan /g/ sesi, günümüzde Türkiye Türkçesinde düşmüştür. d) Orhun Türkçesinde söz içi ve söz sonunda yer alan /d/ ünsüzü Türkiye Türkçesinde /y/’ye gelişmiştir. e) Günümüz Türkiye Türkçesinde bulunan /c, f, ğ, h, j/ sesleri Orhun Türkçesinde yoktur. f) Türkiye Türkçesinde yer almayan /ŋ, ń/ seslerini gösteren işaretler Orhun alfabesinde vardır.
2. Sıra Sizde 2
   Orhun Türkçesinde geçen yapım ekleri ile Türkiye Türkçesinde kullanılan yapım eklerini karşılaştırıp hangi eklerin kullanımdan düştüğünü görünüz.
   Kitabın yanıtı

   Orhun Türkçesi ile Türkiye Türkçesinde ortak olan yapım ekleri ve ekin Türkiye Türkçesinde hangi türden sözlere ulandığına dair örnekler aşağıdaki gibidir: İsimden İsim Yapım Ekleri 1. +(X)ç: anaç, ataç, topaç 2. +çI: aşçı, camcı, tiyatrocu, hukukçu 3. +daş: adaş (< ad+daş), anlamdaş, sırdaş, soydaş, yurttaş 4. +dem: gündem, saydam, yöntem 5. +Il: kızıl, yeşil (< yaş+ıl), ardıl 6. +lIg: (Türkiye Türkçesinde bu ekin sonundaki ses düşmüştür.) canlı, anlamlı 7. +lIk: gündelik, hediyelik, kumluk, yüklük 8. +sIz: bacaksız, öksüz, bilgisiz İsimden Fiil Yapım Ekleri 1. +A-: ada-, benze- (< beŋiz-e), kana-, tüne-, oyna- 2. +I-: bayı- ‘zenginleşmek’, berki- ‘sağlamlaşmak’ 3. +(I)k-: acık-, yelik- ‘koşmak’, gözük-, birik- 4. +lA-: ağırla-, avla-, başla-, kutla- Fiilden İsim Yapım Ekleri 1. -A: çevre (< çevir-e), öte, göre 2. -(X)g: (Türkiye Türkçesinde ekin sonundaki ünsüz düşmüştür) ölü, sürü, ağrı, dürtü, koşu, kuru, katı, dolu 3. -gA: bölge, dalga, kavurga, gösterge, sömürge, kısa (< kısga) 4. -(U)k: açık, artık, uyanık, konuk 5. -(X)m: alım, üretim, akım, doğum, sürüm 6. -mA: anma, bakışma, asma, buğulama 7. -mAk: çakmak, bulmak 8. -(X)n: akın, ekin, tütün, yığın 9. -(I)nç: korkunç, sevinç, utanç, bilinç 10. -(X)ş: anlayış, okuyuş, direniş, alış 11. -(X)z: uz Fiilden Fiil Yapım Ekleri 1. -(X)k-: ayık-, kanık-, görük-, kırk-, tezik- ‘acele acele koşmak’ 2. -(X)l-: açılmak, vurul-, durul-, yakıl- 3. -(X)n-: bakın-, gezin-, sevin-, yürün- 4. -(X)ş: buluş-, döğüş-, çekiş- 5. -tUr-: açtır-, böldür-, doldur-, tuttur- 6. -Ur-: doyur-, kaçır-, yatır-, düşür-
3. Alıştırma 1myders hazırladı
   Orhun Türkçesindeki 'adak', 'tag' ve 'teg-' kelimelerinin günümüz Türkiye Türkçesindeki karşılıklarını yazarak aralarındaki ses denkliklerini (söz başı ve söz içi ünsüz değişimlerini) açıklayınız.
   Yanıt / ipucu

   adak > ayak (söz içi /d/ > /y/), tag > dağ (söz başı /t/ > /d/), teg- > değ- (söz başı /t/ > /d/). Orhun Türkçesindeki söz başı /t/ sesleri Türkiye Türkçesinde /d/'ye, söz içi ve sonundaki /d/ sesleri ise /y/'ye dönüşmüştür.
4. Alıştırma 2myders hazırladı
   Orhun Türkçesinde kullanılan +(X)t çokluk ekinin /n/ ünsüzü ile biten isimlere eklendiğinde nasıl bir ses olayına yol açtığını 'Tigin' ve 'Tarkan' kelimeleri üzerinden örneklendirerek açıklayınız.
   Yanıt / ipucu

   +(X)t çokluk eki /n/ ünsüzü ile biten isimlerin üzerine geldiğinde kelime sonundaki /n/ sesinin düşmesine neden olur. Örnekler: Tigin + t > tigit, Tarkan + t > tarkat.
5. Alıştırma 3myders hazırladı
   Orhun Türkçesinde bir şeyden yoksun kalmayı bildiren '+sIrA-' isimden fiil yapım ekine metinde verilen örneği belirterek kelimenin kök ve ek analizini yapınız.
   Yanıt / ipucu

   Metindeki örnek 'kagan+sıra-' (kağansız kalmak) kelimesidir. İsim kökü olan 'kagan' üzerine, yoksunluk bildiren fiil türetme eki '+sIrA-' getirilmiştir.