Orhun Türkçesi Grameri-I Ses Yapısı ve Söz Yapımı. Orhun Türkçesinde toplam 8 ünlü bulunmaktadır ve Yenisey yazıtlarında yer alan /é/’yi gösteren işaretle birlikte bu sayı 9’a çıkmaktadır. Türk dilinin en temel özelliklerinden biri olan artlık-önlük (kalınlık-incelik) uyumu Köktürkçede tam olarak işlerken, düzlük-yuvarlaklık uyumu tam değildir ve bu uyuma girmeyen ekler de mevcuttur. Ünlülerle ilgili olarak metinde yuvarlak ünlülü sıfat-fiil ve zarf-fiil eklerine örnekler verilmektedir; örneğin 'ay-guçı+' (sözcü), 'it-güçi' (yazıt yapımcısı) veya 'yi-yü' (yiyerek), 'opla-yu' (atılıp) kullanımları bu duruma örnektir. Ayrıca Orhun Türkçesindeki e ~ i nöbetleşmesi, daha sonraki dönem Türk yazı dillerinde görülecek olan ses yazımı karışıklıklarının ilk habercisidir. Örneğin 'ben' ~ 'bini' (beni), 'sen' ~ 'sini' (seni) ve 'erser' ~ 'irser' kullanımları bu seslerin geçişkenliğini açıkça göstermektedir. Orhun Türkçesinde b, ç, d, g, k, l, m, n, ŋ, ń, p, r, s, ş, t, y, z olmak üzere geniş bir ünsüz envanteri vardır. Bugün Türkiye Türkçesinde bulunan c, f, ğ, h, j, v sesleri Orhun Türkçesinde yoktur. Bunun yerine yazı dilinde yer almayan ancak ağız ve lehçelerde yaşayan damak genizsili /ŋ/ (nazal n) ve sadece Yakutçada bulunan ön damak genizsili /ń/ (palatal n) sesleri mevcuttur. Ünsüzler boğumlanma yerlerine göre gruplandırılır: Dudak ünsüzleri (b, m, p), Diş ve diş eti ünsüzleri (ç, d, l, n, r, s, ş, t, z), Ön damak ünsüzleri (g2, k2, ń, y) ve Art damak ünsüzleri (g1, k1, ŋ). b, d, g, k, l, n, r, s, t ve y ünsüzlerinin art (kalın) ve ön (ince) ünlülerle kullanılan ikili işaretleri bulunmaktadır. Söz başı ünsüzleri incelendiğinde d, g, m, n, ŋ, ń, r, z seslerinin kural olarak söz başında yer almadığı görülür; ancak l, p, ş sesleri yalnızca alıntı sözcüklerde (örneğin Çinceden gelen 'lagzın' - domuz, veya Moğolcadan gelen 'mag' - övgü) söz başında bulunur. Bugün Türkiye Türkçesinde söz başında /d/ ve /g/ ile başlayan Türkçe kökenli tüm sözcükler, Orhun Türkçesinde /t/ ve /k/ ile söylenir. Örneğin 'teg-' (değ-), 'tirig' (diri), 'tag' (dağ), 'kel-' (gel-) ve 'kök' (gök) bu kurala tipik örneklerdir. Orhun Türkçesinde birden fazla heceli sözlerin sonunda bulunan /g/ sesleri ve ikinci/sonraki hecelerin başında bulunan /g/ sesleri korunmuştur. Ancak bu sesler günümüz Türkiye Türkçesinde düşmüştür (örn. 'katıg' > katı, 'ölüg' > ölü, 'kazgan-' > kazan-, 'edgü' > iyi). Orhun Türkçesindeki söz içi ve söz sonu /d/ sesi korunmuş olup, bu ses Türkiye Türkçesinde /y/’ye dönüşmüştür (örn. 'adak' > ayak, 'tod-' > doy-, 'yadag' > yaya). Söz başındaki /b/ sesi ise bazı istisnalar dışında (örn. bar-, ber-, bar) Türkiye Türkçesinde /v/’ye dönüşmüştür. Orhun Türkçesinde isimden isim yapan ekler kelimelere küçültme, meslek, akrabalık ve yön bildiren anlamlar katar. Örneğin +(X)ç eki küçültme ve sevgi katarken ('ata+ç+ım'), +çI eki meslek veya sürekli iş yapanları türetir ('bediz+çi', 'tamga+çı'). +lXg eki 'sahip olan' anlamında sıfatlar türetirken ('el+lig', 'baş+lıg'), +sXz eki yokluk sıfatları üretir ('buŋ+suz', 'ög+süz'). Yön bildiren +dXn ('kurı+dın') ve küçültme bildiren +kIńA ('az+kıńa') gibi ekler de oldukça işrektir. İsimden fiil yapım ekleri arasında +A- ('yaş+a-'), +Ad- ('yok+ad-'), +gAr- ('taş+gar-'), +lA- ('sü+le-', 'kagan+la-') ve bir şeyden yoksun kalmayı bildiren +sIrA- ('kagan+sıra-') ekleri metinde geçen başlıca yapım ekleridir. Fiilden isim yapım ekleri fiil kök ve gövdelerinden yeni kavramlar üretir. -(X)g eki fiilin sonucunu bildirir ('bil-ig', 'öl-üg'), -(U)k eki nesne veya durum adları yapar ('buyr-uk', 'emge-k'), ve -(X)nç eki soyut isimler türetir ('kork-ınç', 'erinç'). Fiilden fiil yapım ekleri ise çatı ve eylemin işleyişini belirler. Ettirgenlik, edilgenlik, dönüşlülük ve işteşlik ekleri bu kategoride yer alır. -(X)l- edilgen-dönüşlü çatı eki ('ter-il-'), -(X)n- dönüşlü çatı eki ('seb-in-'), -(X)ş- işteşlik eki ('sözle-ş-') ve -tUr- ettirgenlik eki ('bin-tür-') bunlardandır. Eklerin işlevleri incelendiğinde, bazı eklerin ettirgenlik katmayıp doğrudan pekiştirme işleviyle kullanıldığı görülür (örn. 'ay-ıt-' < ay-, 'tök-üt-' < tök-). Orhun Türkçesinde yalın durumdaki bir isim hem tekil hem de çoğul anlamda kullanılabilir (örn. 'külüg er' ~ 'öŋreki er'). Bununla birlikte +lAr, +gUn, +An ve +(X)t olmak üzere belirgin çokluk/topluluk ekleri de mevcuttur. +lAr eki kişi ve akrabalık isimlerinde görülür ('ög+ler+im', 'beg+ler'). +gUn ve +An ekleri topluluk isimleri türetirken ('iniy+gün+üm', 'er+en'), +(X)t eki özellikle /n/ ile sonlanan isimler üzerine ulandığında ses düşmesine sebep olur ('tigit' < Tigin, 'tarkat' < Tarkan). İsimlerde birliktelik (bağlama) ekleri +lI ekiyle sağlanır ve ek her iki isme de ulanır; ancak durum ekleri yalnızca ikinci ismin üzerine getirilir (örn. 'toruk buka+lı semiz buka+lı', 'tün+li kün+li'). İyelik ekleri kişilere göre şöyledir: 1. tekil +(X)m ('kunçuy+um'), 2. tekil +(X)ŋ ~ +(X)g ('ogl+uŋ', 'edgü+g'), 3. tekil ve çoğul +(s)I ('yagı+sı', 'oglıt+ı'), 1. çoğul +(X)mXz ('el+imiz'), ve 2. çoğul +(X)ŋXz ('kaŋ+ıŋız'). İsim durum eklerinden Tamlayan Durumu (İlgi, Genitif) +Iŋ / +nIŋ ekleriyle sağlanır. Bu ek kalınlık-incelik uyumuna uyarken düzlük-yuvarlaklık uyumuna girmez; ünsüzle bitenlere +Iŋ, ünlüyle bitenlere +nIŋ şeklinde gelerek Oğuzca ile paralellik gösterir. Yalın durum ise eksizdir ve gövde ile aynıdır; bu durum isim çekim eklerinin Orhun Türkçesindeki temel çatı sistemini oluşturur.