Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Türkçe Biçim Bilgisi

Ünite 1: Temel Kavramlar — Doğru/Yanlış

Gösterilen tanım o kavrama ait mi? 16 soru var.

1 / 160 doğru

Altbiçimbirim (Alomorf)

Biçimbirimlerin kullanımda sesbilgisel ortama göre somutlaşan farklı biçimleridir. Örneğin çoğul biçimbirimi olan -lAr morfeminin Türkçede '-lar' ve '-ler' olmak üzere iki alomorfu bulunmaktadır.

Altbiçimbirim (Alomorf) — Biçimbirimlerin kullanımda sesbilgisel ortama göre somutlaşan farklı biçimleridir. Örneğin çoğul biçimbirimi olan -lAr morfeminin Türkçede '-lar' ve '-ler' olmak üzere iki alomorfu bulunmaktadır.

Yansıma kelime (Onomatopoeia) — Doğadaki seslerin taklidiyle oluşan ve ses yapısı ile gösterilen kavram arasında kısmi bir ilişki bulunan sözcüklerdir. Metindeki örneklere göre 'tak', 'fokur fokur', 'cik cik' ve 'miyav' yansıma kelimelerdir.

Kopyalama — Lars Johanson'ın alıntı ve ödünçleme terimleri yerine önerdiği, başka dillerden kelime alma sürecidir. Alıcı dil, kaynak dildeki orijinalin kopyasını alır ve kendi kurallarına uyarlar; örneğin 'selfie', 'internet'.

Bağımlı biçimbirim — Tek başına kullanılamayan, ancak başka bir bağımsız biçimbirimle birlikte ortaya çıkabilen ve dilbilgisi kitaplarında ek olarak yer alan birimlerdir. Metinde geçen '-miz', '-de', '-dir' ve '-yor' bağımlı biçimbirim örnekleridir.

Nedensizlik ilkesi — Saussure'ün dilbilime kazandırdığı tespittir; kelime ile gösterdiği kavram arasında mantıksal, açıklanabilir bir nedensel ilişki bulunmaz. Örneğin 'ağaç' sesi ile gerçek hayattaki ağaç nesnesi arasında doğal bir bağ yoktur.

Biçimcik (Morph) — Batı dillerindeki 'morph' teriminin Türkçe biçimbilgisi çalışmalarındaki karşılığıdır. Altbiçimbirimlerin her biri birer biçimcik olarak değerlendirilmektedir.

Kırpma — Kelimelerin harf veya hecelerinin tamamı yerine bir bölümünün alınarak kısaltılması suretiyle yeni kelime üretme yoludur. Metinde kısaltma türleri arasında ele alınmıştır.

Tür değiştirme — Bazı kelimelerin yapılarında hiçbir yapısal ek değişikliği olmaksızın farklı sözdizimsel işlevlerde kullanılabilmesidir. Örneğin 'güzel' kelimesinin 'güzel kız' (sıfat) veya 'Güzel konuşuyor' (zarf) şeklinde kullanılması.

Enklitik — Ek olmadıkları halde ek gibi davranan; ünlü ve ünsüz uyumlarına uyan ancak eklerden farklı olarak vurgulanamayan dil birlikleridir. Metne göre '-mA', '-dA', '-di' ve '-le' enklitiktir.

Tezlik fiili — Tasviri fiiller içinde yer alan, -iver ekiyle kurulan ve eylemin çabucak gerçekleştirildiğini bildiren yapısal birleşik fiildir. Örnek olarak 'alıver', 'gelverdi'.

Yaklaşma fiili — İki ögesi fiil olan birleşik fiiller içerisinde yer alan ve ekin (-ayaz-) 'hata yapmak, yanılmak, az kalsın olmak' anlamı kattığı yapıdır. Metindeki örneğe göre 'düşeyazdım'.

Gövde — Bir kök veya gövdeye yapım eki getirilerek türetilmiş olan yeni kelimelerdir. Geleneksel dilbilgisinde yapım eki almış kelimeleri ifade eder; örneğin 'başlangıç', 'gözlü', 'Ankaralı'.

Kök — Yapım eki almamış, anlamlı veya işlevli daha küçük parçalara ayrılamayan en küçük dil birimidir. Türkçe kökenli olabileceği gibi yabancı dillerden de kopyalanmış olabilir; örneğin 'yıldız', 'ev', 'aç'.

Anlam kopyalaması — Dilde var olan bir kelimenin anlamının, yabancı bir dildeki eşdeğerinin etkisiyle genişletilerek yeni anlamlar içermesini sağlayan söz yapım tekniğidir. Örneğin 'yıldız' kelimesine 'meşhur' anlamının yüklenmesi.

Sözlükbirim (Lexeme) — Sözlüklerde tanımlanan, kaç kelimeden oluştuğuna bakılmaksızın belli bir anlamı karşılayan veya işlev gören maddelerdir. 'Üzüm üzüme baka baka kararır' gibi kalıp sözler de sözlükbirim kabul edilebilir.

Bağımsız biçimbirim — Cümlede tek başına kullanılabilen, başka bir ögeye ihtiyaç duymayan ve sözlüklerde tanımı yapılmış olan en küçük anlam birimleridir. Metindeki örneklere göre 'ev', 'el', 'gel-' ve 'fakat' kelimeleri bağımsız biçimbirimlerdir.