Ünite 8: Birleşik Fiiller ve Kısaltma Grubu — Önemli Kavramlar

Bir isim ile yardımcı fiilin veya iki ayrı fiil şeklinin birleşerek tek bir kavramı karşıladığı fiil türüdür. Ögeler asıl anlamlarından uzaklaşarak yeni bir anlam ifade eder, örneğin 'mutlu et-' veya 'kabul etmek'.

İsim soydu kelimeleri fiilleştirmek veya esas fiile anlam inceliği katmak için kullanılan 'et-, eyle-, ol-, kıl-, yap-' gibi kelimelerdir. Örneğin 'dost olmak' birleşik fiilinde 'olmak' kelimesi yardımcı fiil görevi üstlenmiştir.

İki ayrı fiilin zarf-fiil ekleri yardımıyla kaynaşmasıyla oluşan, ilk fiilin esas anlamı koruduğu, ikinci fiilin ise ilk fiile biçim ve anlam inceliği kattığı birleşik fiillerdir. Örnek: 'bakıver-', 'şaşakal-'.

Esas fiile -(y)A zarf-fiil eki ve 'bil-' yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulan, işi yapmaya gücü yettiğini bildiren tasvir fiilidir. Örnek: 'yazabil-', 'görebil-'.

Esas fiile -(y)I, -(y)U zarf-fiil ekleri ve 'ver-' yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulan, işin çabucak ve ansızın yapıldığını bildiren tasvir fiilidir. Örnek: 'bakıver-', 'dolduruver-'.

Esas fiile uygun zarf-fiil ekleri ve gel-, git-, dur-, kal-, koy- yardımcı fiillerinin getirilmesiyle kurulan, işin kesintisiz sürdüğünü bildiren tasvir fiilidir. Örnek: 'süreget-', 'durakal-'.

Esas fiile -(y)A zarf-fiil eki ve 'yaz-' yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulan, oluş veya kılışın 'az kalsın, neredeyse' gerçekleşeceği anlamını veren fiildir. Örnek: 'öleyaz-', 'düşeyaz-'.

Bir isim unsuru ile bir fiil unsurunun birleştiği, unsurların ya da bir kısmının sözlük anlamı dışında kullanıldığı deyimleşmiş birleşik fiillerdir. Örnek: 'göz koy-', 'kulak kesil-'.

Kelime grupları ve cümlelerden yıpranma ve kalıplaşma yoluyla ortaya çıkan, iki isim unsurundan oluşan ve vurgunun ikinci unsurda olduğu kelime grubudur. Örnek: 'gözü aydın', 'yüreği buruk'.

İlgi hâli eki almış bir isimle, iyelik eki düşmüş diğer bir ismin bir araya gelmesiyle oluşan kısaltma grubudur. Örnek: 'senin kitap'.

Yükleme (belirtme) hâli eki getirilmiş bir isimle başka bir ismin oluşturduğu, genellikle çekimsiz fiillerden kısalmış kısaltma grubudur. Örnek: 'ticareti teşvik'.

Bulunma hâli eki getirilmiş bir isimle bir başka ismin birleşmesiyle oluşan, sayı ifadelerinde ve şiirsel imgelerde sıklıkla görülen kısaltma grubudur. Örnek: 'gökte yıldız', 'elde yalın kılıç'.

Sıfat tamlamasının ters çevrilmiş hâli görünümünde olan, bir nitelik isminin kendisinden önce gelen isme dayandırılmasıyla oluşan kelime grubudur. Örnek: 'boynu uzun', 'başı bozuk'.