Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Türkçe Ses Bilgisi

Ünite 1: Temel Kavramlar — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 30 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Tire (-) — Eklerin bağımsız olarak kullanılamadığını, bir sözcüğe eklenmek suretiyle var olabileceğini göstermek için kullanılan işarettir. İsim türeten eklerin başında (-lık), eylem türeten eklerin ise hem başında hem sonunda (-) tire bulunur.

Yıldız İşareti (*) — Etimolojik çalışmalarda tarihi kaynaklarda belgelenmemiş ama dilin yapısı gereği olması gereken varsayılan biçimleri (*kȫk) veya Türkçenin yapısı gereği kabul edilemez biçimleri (*evm) göstermek için kullanılan işarettir.

Gelişme İşaretleri (< >) — Dil incelemelerinde ele alınan bir ögenin eski ve yeni biçimleri arasındaki tarihi gelişimi gösteren işaretlerdir. Açık uç eski biçimi, sivri uç ise yeni biçimi gösterir (Eski Türkçe kel- > günümüz Türkçesi gel-).

Alternasyon İşareti (~) — Dilde eş zamanlı olarak aynı anda var olan, birlikte kullanılan dil ögelerini ve varyantları göstermek için kullanılan işarettir. Örnek olarak "omuza ~ omza" veya "evrak-ı ~ evrağ-ı" gösterilebilir.

Gösterge — Aralarında gösteren (ses/şekil) ve gösterilen (anlam/kavram) ilişkisi bulunan her nesne ya da durumdur. Dil de insan toplulukları içinde üzerinde anlaşmaya varılmış karmaşık bir göstergeler dizgesidir.

Göstergenin Nedensizliği (Arbiträr) — Dil göstergelerinde gösteren ile gösterilen arasında mantıksal veya fiziksel bir neden bulunmayışını ifade eden temel dilbilim ilkesidir. Örneğin "su" kavramının Türkçede su, İngilizcede water, Arapçada āb ile karşılanması nedensizliğin kanıtıdır.

Fonetik (Ses Bilim) — İnsan dilindeki tanımlanabilen gerçek fiziksel sesleri, bu seslerin çıkarılış biçimlerini, boğumlanma özelliklerini ve akustik dalga olarak fiziksel niteliklerini herhangi bir dile bağlı kalmadan inceleyen dalıdır.

Fonoloji (Ses Bilgisi) — Seslerin zihinsel dildeki kurallarını ve bir dilin ses sistemi içindeki görevsel işlevlerini inceleyen alt dalıdır. Fonolojinin temel sorusu bir sesin o dilde anlam ayırıcı (fonemik) olup olmadığını saptamaktır.

Sesbirim (Fonem) — Dilde anlam ayırıcı özelliğe sahip en küçük ses birimidir. Örneğin "al" ve "el" kelimelerinin anlamını birbirinden ayıran /a/ ve /e/ sesleri birer sesbirimdir.

Alofon (Alt Sesbirim) — Bir sesbirimin dilde anlam ayrımı yaratmayan farklı söyleyiş biçimleridir. Örneğin kapı kelimesindeki ilk /a/ sesi ile av kelimesindeki /a/ sesinin açıklık derecelerinin farklı olması birer alofondur.

En Küçük Karşıt Çift (Minimal Pair) — Sadece tek bir sesin farklı olmasıyla anlamca birbirinden ayrılan sözcük çiftleridir. Örnek olarak "al - el", "bol - kol" veya "gül - kül" çiftleri verilebilir.

Transkripsiyon (Yazıya Aktarma) — Sözlü ağız malzemesinin konuşulduğu anda veya kaydedilerek özel işaretler ve yorumlarla yazıya geçirilmesi ya da bilinmeyen bir alfabenin bilinen bir alfabeye ses değerleri korunarak aktarılmasıdır.

Transliterasyon (Harf Çevrimi) — Bir alfabe ile yazılmış bir metnin hiçbir yorum yapılmadan, harfi harfine başka bir alfabeyle gösterilmesidir. Transliterasyonda genellikle büyük harfler ve harekeler kullanılır.

Ünlü (Vokal) — Ciğerlerden gelen havanın ses aygıtında tam bir kapanma veya engele uğramadan ses tellerinin titreşmesiyle oluşan, tek başına hece kurabilen seslerdir. Türkçede 8 standart ünlü vardır.