İnfografik
← Ünite 1
Türkçe Ses Bilgisi

Ünite 1: Temel Kavramlar

1 Kasım 1928 Tarihli Harf Devrimi
1 Kasım 1928 tarih ve 1353 sayılı kanunla kabul edilen yeni Türk alfabesi yürürlüğe girmiş, böylece Arap harflerinin yerini Türkçenin yapısına uygun Latin kökenli alfabe almıştır. Bu kanunla okuma yazma kolaylaşmış, örgün eğitim gelişmiş ve ulusal kültür düzeyi yükselmiştir.
Ubıhça ve Papua-Yeni Gine Dil Örnekleri
Dilbilimsel açıdan diller ses zenginliği bakımından karşılaştırılamaz. Örneğin bir Kafkas dili olan Ubıhçada 81 ünsüz ve 3 ünlü bulunurken, Papua-Yeni Gine'deki Bougainville adasında konuşulan bir dilde 5 ünlü ve 6 ünsüz vardır; ancak bu sayısal farklar üstünlük göstergesi değildir.
Türkçede Kullanılan Tarihi Alfabeler
Türkler tarihi boyunca yaklaşık 1300 yıllık belgeli tarihinde Köktürk, Uygur, Arap, Latin ve Kiril olmak üzere beş ana alfabe ile birlikte Soğd, Mani, Brahmi, Süryan, Grek, Ermeni ve İbrani alfabelerini de çeşitli dönemlerde kullanmışlardır.
Orhon Irmağı Kenarındaki Köktürk Yazıtları
Türklerce kullanıldığı bilinen ilk alfabe olan Köktürk alfabesi ile yazılmış pek çok irili ufaklı yazıt bulunmaktadır. Yazılış ve dikiliş tarihi bilinen en büyük ve önemli yazıtlar Moğolistan'da Orhon Irmağı kenarında bulunan Köktürk Yazıtları'dır.

Anahtar Kavramlar

Tire (-)Eklerin bağımsız olarak kullanılamadığını, bir sözcüğe eklenmek suretiyle var olabileceğini göstermek için kullanılan işarettir. İsim türeten eklerin başında (-lık), eylem türeten eklerin ise hem başında hem sonunda (-) tire bulunur.
Yıldız İşareti (*)Etimolojik çalışmalarda tarihi kaynaklarda belgelenmemiş ama dilin yapısı gereği olması gereken varsayılan biçimleri (*kȫk) veya Türkçenin yapısı gereği kabul edilemez biçimleri (*evm) göstermek için kullanılan işarettir.
Gelişme İşaretleri (< >)Dil incelemelerinde ele alınan bir ögenin eski ve yeni biçimleri arasındaki tarihi gelişimi gösteren işaretlerdir. Açık uç eski biçimi, sivri uç ise yeni biçimi gösterir (Eski Türkçe kel- > günümüz Türkçesi gel-).
Alternasyon İşareti (~)Dilde eş zamanlı olarak aynı anda var olan, birlikte kullanılan dil ögelerini ve varyantları göstermek için kullanılan işarettir. Örnek olarak "omuza ~ omza" veya "evrak-ı ~ evrağ-ı" gösterilebilir.
GöstergeAralarında gösteren (ses/şekil) ve gösterilen (anlam/kavram) ilişkisi bulunan her nesne ya da durumdur. Dil de insan toplulukları içinde üzerinde anlaşmaya varılmış karmaşık bir göstergeler dizgesidir.
Göstergenin Nedensizliği (Arbiträr)Dil göstergelerinde gösteren ile gösterilen arasında mantıksal veya fiziksel bir neden bulunmayışını ifade eden temel dilbilim ilkesidir. Örneğin "su" kavramının Türkçede su, İngilizcede water, Arapçada āb ile karşılanması nedensizliğin kanıtıdır.
Fonetik (Ses Bilim)İnsan dilindeki tanımlanabilen gerçek fiziksel sesleri, bu seslerin çıkarılış biçimlerini, boğumlanma özelliklerini ve akustik dalga olarak fiziksel niteliklerini herhangi bir dile bağlı kalmadan inceleyen dalıdır.
Fonoloji (Ses Bilgisi)Seslerin zihinsel dildeki kurallarını ve bir dilin ses sistemi içindeki görevsel işlevlerini inceleyen alt dalıdır. Fonolojinin temel sorusu bir sesin o dilde anlam ayırıcı (fonemik) olup olmadığını saptamaktır.
Sesbirim (Fonem)Dilde anlam ayırıcı özelliğe sahip en küçük ses birimidir. Örneğin "al" ve "el" kelimelerinin anlamını birbirinden ayıran /a/ ve /e/ sesleri birer sesbirimdir.
Alofon (Alt Sesbirim)Bir sesbirimin dilde anlam ayrımı yaratmayan farklı söyleyiş biçimleridir. Örneğin kapı kelimesindeki ilk /a/ sesi ile av kelimesindeki /a/ sesinin açıklık derecelerinin farklı olması birer alofondur.
En Küçük Karşıt Çift (Minimal Pair)Sadece tek bir sesin farklı olmasıyla anlamca birbirinden ayrılan sözcük çiftleridir. Örnek olarak "al - el", "bol - kol" veya "gül - kül" çiftleri verilebilir.
Transkripsiyon (Yazıya Aktarma)Sözlü ağız malzemesinin konuşulduğu anda veya kaydedilerek özel işaretler ve yorumlarla yazıya geçirilmesi ya da bilinmeyen bir alfabenin bilinen bir alfabeye ses değerleri korunarak aktarılmasıdır.
Transliterasyon (Harf Çevrimi)Bir alfabe ile yazılmış bir metnin hiçbir yorum yapılmadan, harfi harfine başka bir alfabeyle gösterilmesidir. Transliterasyonda genellikle büyük harfler ve harekeler kullanılır.
Ünlü (Vokal)Ciğerlerden gelen havanın ses aygıtında tam bir kapanma veya engele uğramadan ses tellerinin titreşmesiyle oluşan, tek başına hece kurabilen seslerdir. Türkçede 8 standart ünlü vardır.

Diğer Önemli Bilgiler

Uygur Alfabesinin Yayılımı

Köktürk alfabesinden sonra kullanılan Uygur alfabesi Sogd yazısının hızlı türünden doğmuştur. Doğu Türkistan'da IX. yüzyılda devlet kuran Uygurlardan kalma el yazmalarında kullanılmış, Fatih Sultan Mehmet'in sarayında da yer bulmuş ve XII. yüzyılda Uygurlardan alan Moğollar tarafından XX. yüzyıla kadar kullanılmıştır.

Azeri Türkçesinde Kapalı 'e' (ė) Sesinin Durumu

Standart Türkiye Türkçesinde sesbirim olmayan kapalı e (/ė/) sesinin anlam farkı yaratmadığı ve alfabede ayrı harfi olmadığı bilinmektedir. Buna karşılık Azeri Türkçesinde ve bazı ağızlarda bu ses anlam ayırıcı bir fonemdir ve iki ayrı harfle gösterilmektedir.

Tıbbi ve Fiziksel Ses Bilim Ölçümleri (Titreşim Sayıları)

Titreşim (akustik) ses bilim araştırmalarına göre, erkek ses tellerinin saniyedeki titreşim sayısı 65-262 arasında değişirken, bu sayı kadınlarda 128-523 arasındadır. Bu kişisel fiziksel farklılıklar sayesinde sesin kime ait olduğu akustik olarak belirlenebilir.

Yansıma Sözcüklerde Evrensel Olmayan Yapılar

Yansıma sözcüklerde bir dereceye kadar nedensellikten söz edilse de, dünya dillerinde yansıma seslerin birebir örtüşmediği görülür. Örneğin Türkçede kedi sesi için "miyav" denirken, İngilizcede "miau" (/m yaw/) denmesi yansımaların da dilin ses yasalarına göre şekillendiğini gösterir.

Uygur Sonrası Kiril Alfabesi Dönemi

SSCB dağıldıktan sonra kurulan Türk Cumhuriyetlerinde ve bölgelerinde konuşulan Türk dili ve dialektlerinin hepsi uzun süre Kiril alfabesi ile yazılmıştır. Günümüzde ise bu Türk Cumhuriyetlerinin birçoğunda yeniden Latin alfabesine geçme çalışmaları yürütülmektedir.

Türkçenin En Fazla Etkilenen Ünlüsü: /ı/

Ünlüler sınıflandırılmasında süre ve boğumlanma özellikleri incelenirken, /ı/ ünlüsünün diğer ünlülere göre daha kısa sürdüğü ve yabancı dillerle olan temas ve ilişki durumlarında Türkçenin en fazla etkilenen ünlüsü olduğu tespit edilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Eklerin gösteriminde isim türeten ekler ile eylem türeten ekler arasındaki tire (-) farkına dikkat edin; isim türeten eklerde tire sadece baştadır (-lık), eylem türetenlerde ise baştan ve sondandır (-dir-).
  • Etimolojik çalışmalardaki yıldız (*) işareti ile kabul edilemez biçimleri (*evm) gösteren yıldız işaretinin işlevlerini karıştırmayın.
  • Gelişme işaretlerinin (< >) ok yönlerine dikkat edin; okun açık tarafı eski biçimi, sivri uç ise yeni biçimi gösterir.
  • Fonetik (ses bilim) ile fonoloji (ses bilgisi) ayrımlarında fonetiğin gerçek fiziksel seslerle, fonolojinin ise soyut ve anlam ayırıcı (fonemik) seslerle ilgilendiğini unutmayın.
  • Göstergenin nedensizliği (arbiträr) ilkesini ve bu kuralın yansımalar ile sayı adlarındaki istisnai durumlarını iyi kavrayın.
  • Türk alfabesindeki harf sayısının 8 ünlü ve 21 ünsüz olmak üzere toplam 29 harf olduğunu ve 1 Kasım 1928'de kabul edildiğini sakın unutmayın.
  • Transkripsiyon teriminde 'yorum' olduğunu, transliterasyonda (harf çevrimi) ise 'yorum yapılmadığını' kesinlikle aklınızda tutun.