Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Türkçe Ses Bilgisi

Ünite 5: Ses Olayları 1 — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 50 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Ses Olayı — Bir dilde sözcükleri oluşturan seslerin, dilsel eğilimler, eklenme süreçleri veya tarihsel değişimler nedeniyle uğradığı başkalaşım süreçleridir. Metinden örnek vermek gerekirse, Eski Türkçedeki 'edgü' sözcüğünün günümüzde 'iyi'ye dönüşmesi tarihsel bir ses olaydır.

Ünlü Daralması — Geniş /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlülerinin çeşitli fonetik nedenlerle dar ünlüere (/ı/, /i/, /u/, /ü/) dönüşmesi olayıdır. Örneğin 'başla-' fiiline şimdiki zaman eki geldiğinde 'başlıyor' şeklini alması bu olaya örnektir.

Ünlü Genişlemesi — Dar bir ünlünün tarihsel süreç içinde geniş bir ünlüyede dönüşmesi sürecidir. Çok az sayıda örnekle sınırlı olan bu duruma Eski Türkçedeki 'töpü' sözcüğünün bugünkü 'tepe' biçimine gelmesi örnek gösterilebilir.

Öndamaksıllaşma (İnceleme) — Artdamak ünlülerinin, genellikle /y/, /ş/, /ç/ ünsüzlerinin komşuluğunda öndamak ünlüsüne dönüşmesidir. Metindeki örneğe göre Eski Türkçedeki 'yaşıl' sözcüğünün günümüzde 'yeşil' olması öndamaksıllaşmadır.

Artdamaksıllaşma (Kalınlaşma) — Ön damak ünlülerinin geniz /n/'sinin etkisiyle veya diğer nedenlerle art damak ünlüsüne dönüşmesidir. Eski Türkçedeki 'teñri' sözcüğünün 'tanrı'ya dönüşmesi bu ses olayını örnekler.

Yuvarlaklaşma — Düz bir ünlünün dudak ünlülerinin veya dudak ünsüzlerinin etkisiyle dudak ünlüsüne dönüşmesidir. Eski Türkçedeki 'bedük' sözcüğünün günümüzde 'büyük' olması yuvarlaklaşmaya örnektir.

Düzleşme — Yuvarlak bir ünlünün düz bir ünlüye dönüşmesi olayıdır. Tarihsel süreçte dudak uyumunun bir sonucu olarak 'kapu' sözcüğünün günümüzde 'kapı' şeklinde düzleşmesi buna kanittir.

Ünlü Türemesi — Türkçenin söz başında veya sonunda çift ünsüz bulunduramaması gibi yapısal özellikleri nedeniyle, alıntı kelimelerin uyarlanması sürecinde ünlü türemesidir. Örneğin Fransızca 'squelette' kelimesinin 'iskelet' olması.

Ünlü Düşmesi — Kelime içinde veya eklenme sırasında bir ünlünün düşerek hece sayısının azalması durumudur. Eski Türkçedeki 'ısıcak' sözcüğünün günümüzde 'sıcak' olması ünlü düşmesine örnektir.

Nöbetleşme (Alternasyon) — Belirli bir morfofonemik çevrede kullanılabilen bir sesin başka bir çevrede başka bir sesle yer değiştirmesi, eklenmede seslerin birbirinin yerine geçebilmesidir. Yalın biçimde 'hayat' iken ekli biçimde 'hayâtım' olması gibi.

Sıfırla Nöbetleşme — Bir sesin eklenme veya çekim sırasında hiç kullanılmaması, düşmüş gibi görünmesi durumudur; geleneksel gramerde ses düşmesi denir. 'burun' kelimesinin 'burnu' şeklinde ünlüsüz kullanılmasındaki durumdur.

Ünsüz Tekleşmesi — Türkçe kökenli veya alıntı kelimelerde yan yana bulunan ikiz ünsüzlerin tek ünsüze inmesidir. Alıntı 'ammâ' sözcüğünün Türkçede 'ama' şekline dönüşmesi buna örnektir.

Ünsüz İkizleşmesi — Söz içinde yer alan ünsüzlerin tarihsel süreçte çeşitli nedenlerle veya pekiştirme amacıyla ikizleşmesidir. Örneğin 'ana' kelimesinden çocuk dilinde türeyen 'anne' sözcüğü.

Ünsüz Düşmesi — Tarihsel süreçte veya konuşma dilinde bazı ünsüzlerin düşmesidir. Eski Türkçedeki 'kapıg' sözcüğünün sonundaki -g sesinin düşerek günümüzde 'kapı' olması gibi.

Ünsüz Türemesi — Türkçe veya alıntı sözcüklerde, iki ünlü arasındaki çatışmadan kaçınma eğilimi veya vurgu nedeniyle ek bir ünsüzün türemesidir. Alıntı 'fiat' kelimesinin 'fiyat' olması gibi.

Dudaksıllaşma — Dudak ünsüzü olmayan, ancak dudak ünsüzleriyle ortak özelliği bulunan bir ünsüzün dudak ünsüzüne dönüşmesidir. Eski Türkçedeki 'koñşu' sözcüğünün 'komşu'ya dönüşmesi buna örnektir.

Aykırılaşma (Benzeşmezlik) — İki sesin ortak özelliklerinin azalması, ses tekrarından kaçınmak veya tekdüzeliği önlemek amacıyla birbirinden farklılaşmasıdır. Örneğin 'tepme' sözcüğünün 'tekme'ye dönüşmesi.

Göçüşme (Metatez) — Bir sözcükte yan yana veya uzak konumdaki iki sesin yer değiştirmesidir. Ağızlarda veya standart dilde 'toprak' kelimesinin 'torpak' veya 'yanlış' kelimesinin 'yalnış' söylenmesi gibi.

Ötümlüleşme — Ötümsüz bir ünsüzün ötümlü hâle gelmesidir. Tarihsel süreçte Eski Türkçedeki söz başı 'kel-' fiilinin günümüzde 'gel-' şekline dönüşmesi bir ötümlüleşme örneğidir.

Ötümsüzleşme — Ötümlü bir ünsüzün ötümsüzleşmesidir. Özellikle alıntı sözcüklerde söz sonunda bulunan ötümlü ünsüzlerin Türkçenin yapısına uyarlanarak sertleşmesi (kitâb > kitap) en yaygın örneğidir.

Kaynaşma — Ünlüyle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan başka bir sözcüğün gelmesi durumunda, iki sözcük arasındaki ünlülerin birleşerek tek ses hâline gelmesidir. 'Ne asıl' ifadesinin 'nasıl' olması gibi.

Büzülme — Çoğunlukla ünlü-ünsüz-ünlü yapısındaki bir ses öbeğinin kısa veya uzun bir ünlüye dönüşmesi, iki hecenin tek heceye inmesidir. Örneğin 'eczahâne' sözcüğünün 'eczane' olması.