← Ünite 6
Uluslararası Politik Ekonomi

Ünite 6: Küresel Sorunlar ve Krizler

FAO 2015 Açlık Raporu
BM Gıda ve Tarım Örgütü'nün raporuna göre, 2015 yılı itibarıyla dünyada 795 milyon insan yetersiz beslenmektedir. Bu sayı, 1990-1992 dönemine göre 216 milyon kişilik bir azalmayı ifade etmektedir.
Milenyum Kalkınma Hedefleri (MDG)
2000 yılında 189 ülkenin katılımıyla imzalanan bildirgeyle, 2015 yılına kadar yoksulluğu azaltmak, eğitimi yaygınlaştırmak ve çevresel sürdürülebilirliği sağlamak amacıyla 8 temel hedef belirlenmiştir.
Kyoto Protokolü'nün Yürürlüğe Girişi
1997'de kabul edilen protokol, onaylayan ülkelerin emisyon toplamının %55'ine ulaşması şartıyla, Kasım 2004'te Rusya'nın katılımı sayesinde ancak 16 Şubat 2005'te yürürlüğe girebilmiştir.
IPCC Sıcaklık Tahminleri
Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC), 1990-2100 yılları arasında yeryüzünde 1.4 °C ile 5.8 °C arasında bir sıcaklık artışı öngörmektedir.

Anahtar Kavramlar

Küresel SorunTek tek ulus devletlerin sınırlarını aşarak dünya çapında sonuçlar yaratan, küresel düzeyde etkili olan çevre kirliliği, küresel ısınma, iklim değişikliği ve ekonomik kriz gibi sorunlardır.
Hava KirliliğiHavanın doğal kompozisyonunu değiştirerek atmosferin kimyasını bozan, fabrika bacalarından çıkan dumanlar ve egzoz gazları gibi kaynaklardan beslenen kirlilik türüdür.
Su KirliliğiKimyasal atıklar, çöpler ve bakteri içeren malzemelerin deniz, göl, akarsu ve yeraltı sularına karışmasıyla suyun kalitesinin ve temizliğinin azalması durumudur.
Toprak KirliliğiTarımda inorganik ilaçların aşırı kullanımı, lağım sızıntıları ve maden işletmeciliği gibi nedenlerle toprağın doğal dengesinin bozulması ve tarımsal verimliliğin düşmesidir.
Gürültü KirliliğiTrafik, havalimanları ve sanayi faaliyetleri gibi kaynaklardan yayılan, insan sağlığını ve yaban hayatını olumsuz etkileyerek yaşam kalitesini düşüren rahatsız edici ses yoğunluğudur.
Radyoaktif KirlilikNükleer santral kazaları, sızıntılar ve nükleer atıkların uygunsuz bertarafı sonucu ortaya çıkan, kanser ve sakat doğumlara yol açan ölümcül kirlilik türüdür.
Termal KirlilikElektrik santralleri, ormansızlaşma ve çarpık kentleşme nedeniyle ortaya çıkan, su döngüsünü ve iklim dengesini bozan uzun dönemli zararlı aşırı ısı birikimidir.
Işık KirliliğiBüyük kentler ve ışıklı reklam panoları nedeniyle belirli bir alandan normalin çok üzerinde ışık yayılması, gökyüzü gözlemlerinin engellenmesidir.
Görüntü KirliliğiEnerji nakil hatları, reklam panoları, şantiyeler ve terk edilmiş binalar gibi göze batan çirkin ve düzensiz unsurların yoğunluğudur.
Kişisel KirlilikAşırı sigara, alkol, uyuşturucu kullanımı ve kötü yaşam koşulları gibi zararlı eylemlerle bireyin kendi bedenini kirletmesi ve yaşam kalitesini düşürmesidir.
Küresel IsınmaAtmosfere salınan fosil yakıt kaynaklı sera gazlarının etkisiyle 20. yüzyılın başlarından itibaren dünya genelinde ortalama sıcaklıkların artma eğilimidir.
İklim DeğişikliğiSera gazlarının birikmesiyle oluşan sıcaklık artışının yanı sıra buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi ve aşırı hava olayları gibi küresel olgular bütünüdür.
StagflasyonEkonomide sıfıra yakın büyüme veya durgunluk (resesyon) yaşanırken aynı anda yüksek enflasyon ve işsizliğin bir arada görülmesi durumudur.
Finansal KrizBankalar, borsalar ve yatırım fonları gibi finans sektöründe faiz, döviz kuru ve hisse senedi fiyatlarının aniden ve keskin bir şekilde bozulmasıdır.
MoratoryumBir devletin veya borçlunun, dış ya da iç borç ödeme yükümlülüklerini yerine getiremeyeceğini resmen ilan etmesi durumudur; 1998 Rusya krizinde yaşanmıştır.
Finansal TürevlerBankaların veya şirketlerin ticari işlemlerden doğan risklerini paketleyip başkalarına devretmelerini veya satmalarını sağlayan ikincil piyasa sözleşmeleridir.
NINJA KredilerGeliri, işi ve varlığı olmayan (No Income, No Job, No Asset) geri ödeme gücü bulunmayan riskli kişilere cömertçe verilen konut kredilerini ifade eden kavramdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Paris Anlaşması ve 2 Derece Sınırı

2015 Paris İklim Zirvesi'nde (COP21) 195 ülkenin uzlaşısıyla imzalanan anlaşma, küresel sıcaklık artışını yüzyıl sonuna kadar 2 °C'nin, hatta mümkünse 1.5 °C'nin altında tutmayı hedefler.

Yeşil İklim Fonu (GCF)

Paris Anlaşması kapsamında, gelişmiş ülkelerin tarihi sorumlulukları gereği gelişmekte olan ülkelere iklimle mücadele için yıllık 100 milyar dolar aktarmasını öngören finansal mekanizmadır.

1994 Meksika Peso Devalüasyonu

NAFTA üyeliği sonrası ülkeye giren sıcak paranın yarattığı balon, yoksul banliyö isyanı ve başkan adayına suikastla patlamış, Pesonun devalüe edilmesiyle ağır bir finansal çöküş yaşanmıştır.

1997 Asya Krizinde Baht Saldırısı

Tayland'ın para birimi Baht'ı dolara sabitlemesi (peg) sonrası oluşan cari açık ve spekülatif ataklar nedeniyle Baht dalgalanmaya bırakılmış ve kriz tüm Doğu Asya'ya yayılmıştır.

1998 Rusya Borç Ertelemesi

Asya krizinin etkisi ve IMF desteğinin kesilmesiyle krize giren Rusya, Ağustos 1998'de Rubleyi devalüe etmiş, devlet tahvili ödemelerini dondurmuş ve borçlarını 3 ay ertelemiştir.

2001 Türkiye MGK Krizi

19 Şubat 2001'de MGK toplantısında Cumhurbaşkanı ile Başbakan arasındaki tartışma krizi tetiklemiş, gecelik faizler %7500'ü görmüş ve banka sayısı 80'den 54'e gerilemiştir.

FED'in Tarihi Faiz İndirimi (2001-2003)

FED, dot.com balonu ve 11 Eylül saldırıları sonrası ekonomiyi canlandırmak için faizleri %6.5'ten %1'e indirerek son 45 yılın en düşük seviyesine (negatif reel faiz) çekmiştir.

Lehman Brothers'ın Batışı (Eylül 2008)

ABD'li yatırım bankası Lehman Brothers, 613 milyar dolarlık devasa borç yükümlülüğüyle iflasını açıklamış ve bu olay 2008-2009 küresel krizinin resmi başlangıcı olmuştur.

Sınavda Dikkat Et

  • Kyoto Protokolü'nün yürürlüğe giriş tarihine (2005) ve Rusya'nın kritik katılım rolüne dikkat edin; sınavlarda kronoloji sorusu olarak gelebilir.
  • NINJA kredilerinin açılımını (No Income, No Job, No Asset) mutlaka ezberleyin; doğrudan tanım sorusu olarak çıkma ihtimali çok yüksektir.
  • Kindleberger'in kriz aşamalarını (Cinnet, Panik, Çöküş) sırasıyla bilin; bu üçlü döngü kriz teorileri sorularında sıklıkla sorulur.
  • 1994 Meksika, 1997 Asya, 1998 Rusya ve 2001 Türkiye krizlerinin ulusal/bölgesel ayrımını iyi yapın; sınıflandırma sorularında karıştırılmamalıdır.
  • Paris Anlaşması'nın hedeflediği küresel sıcaklık artış sınırını (2 °C ve altı, ideal olarak 1.5 °C) aklınızda tutun; güncel çevre politikaları kapsamında sorulabilir.
  • 2001 Türkiye krizini tetikleyen siyasi olayın MGK toplantısındaki anayasa kitapçığı/tartışma krizi olduğunu unutmayın; tetikleyici unsur olarak sorulmaktadır.