Ünite 5: Küresel Para ve Ekonomi Sistemi

2016 Yılı Türkiye GSYH Karşılaştırması

2016 yılında nominal döviz kuru üzerinden hesaplanan Türkiye'de kişi başına düşen milli gelir 11.230 Dolar seviyesindeyken, satınalma gücü paritesi (SGP) dikkate alınarak yapılan hesaplamada bu değer 23.679 Dolar'a yükselmiştir. Bu durum, Türkiye'deki yerel fiyatların ABD ve Avrupa'ya kıyasla çok daha ucuz olduğunu kanıtlamaktadır.

2013-2017 Dönemi Döviz Kuru Değişim Şampiyonu

IMF International Financial Statistics verilerine göre, 31 Ekim 2013 ile 31 Ekim 2017 tarihleri arasında ABD Doları karşısında en fazla değer kaybeden para birimi %89,4'lük oranla Türk Lirası olmuştur. Türkiye'yi %80,5 ile Rusya Rublesi, %50,5 ile Brezilya Reali ve %48,6 ile Meksika Pesosu takip etmiştir.

Türkiye'nin İthalat Bağımlılığı Yapısı

Türkiye ekonomisinin uzun dönemli dış ticaret verileri analiz edildiğinde, toplam ithalatın yaklaşık %85'inin hammadde, ara malı ve yatırım mallarından oluştuğu görülmektedir. Bu yapısal durum, döviz kurunun yükselmesinin üretim maliyetlerini doğrudan artırarak ihracata beklenen olumlu etkiyi yapmasını engellemektedir.

Bretton Woods Konferansı ve Katılımcı Sayısı

Temmuz 1944'te ABD'nin New Hampshire eyaletinin Bretton Woods kasabasında düzenlenen ve yeni küresel finansal mimariyi tasarlayan tarihi konferansa toplam 55 ülkenin temsilcileri katılmıştır. Bu konferans sonucunda IMF, Dünya Bankası ve GATT kurulmuştur.

Anahtar Kavramlar

Döviz KuruBir ülke parasının başka bir ülke parası cinsinden değeridir. Döviz kuru, bir ülkenin dışarıdan ithal ettiği ve dışarıya ihraç ettiği tüm mal ve hizmetlerin fiyatını doğrudan etkileyen en temel finansal değişkendir.

Esnek Döviz Kuru SistemiDöviz kurunun piyasadaki döviz arz ve talebi tarafından serbestçe belirlendiği sistemdir. Bu sistemde para otoritesinin kur garantisi veya sabit bir taahhüdü bulunmaz, kurlar piyasa koşullarına göre günlük olarak dalgalanır.

Sabit Döviz Kuru SistemiUlusal paranın yabancı paralar karşısındaki değerinin kamu otoritesi (Merkez Bankası) tarafından belirlendiği ve bu değerde tutulması için piyasaya doğrudan müdahale edildiği kur rejimidir.

Sağlam ParaEkonomisi güçlü, istikrarlı ve güvenilir ülkelerin çıkardığı, alım gücü yüksek ve değeri istikrarlı olan para birimleridir. Günümüzde ABD Doları, Avro, Japon Yeni ve İsviçre Frangı bu grupta yer alır.

Zayıf ParaDünya ekonomisinde ağırlığı olmayan, siyasi ve ekonomik istikrarsızlık yaşayan ülkelerin çıkardığı paralardır. Bu paralar kendi sınırları dışında talep edilmez, rezerv para olarak saklanmaz ve dış ticarette kullanılmaz.

Rezerv ParaDeğeri istikrarlı olan, diğer ülkeler tarafından dış ticaretin finansmanında ve yatırım amacıyla kullanılan, Merkez Bankaları kasalarında olağanüstü durumlar için saklanan güvenilir para birimleridir.

Nominal Döviz KuruBir ülke parasının başka bir ülke parasıyla bankalarda veya döviz bürolarında fiilen değiştirildiği, enflasyon etkisinden arındırılmamış cari piyasa fiyatıdır.

Reel Döviz Kuruİki ülke parası arasındaki nominal döviz kurunun, söz konusu ülkeler arasındaki enflasyon (fiyatlar genel düzeyi) farkına göre yeniden ayarlanmış ve düzeltilmiş halidir.

Satınalma Gücü ParitesiÜlke paralarının birbirine karşı değerinin, belirli bir standart mal ve hizmet sepetinin her iki ülkedeki yerel fiyatları üzerinden satınalma gücü esas alınarak belirlenmesidir.

DevalüasyonSabit döviz kuru sisteminde, para otoritesi (Merkez Bankası) tarafından yerli paranın yabancı paralar karşısındaki değerinin resmi bir kararla düşürülmesidir.

RevalüasyonSabit döviz kuru sisteminde, para otoritesi tarafından yerli paranın yabancı paralar karşısındaki değerinin resmi bir kararla yükseltilmesidir.

Sıcak ParaÜlkeler arasındaki faiz ve getiri farklarından yararlanmak amacıyla hisse senedi, hazine bonosu ve devlet tahvili gibi finansal araçlara yatırım yapmak üzere gelen kısa vadeli, ürkek ve akışkan yabancı sermayedir.

Altın StandardıI. Dünya Savaşı öncesinde uygulanan, ulusal paraların değerinin doğrudan belirli bir miktar altına sabitlendiği ve piyasaya ancak altın karşılığında para sürülebildiği döviz kuru sistemidir.

Cari İşlemler DengesiBir ülkenin mal ve hizmet ticareti (dış ticaret), yatırım gelirleri dengesi ve karşılıksız transferler dengesinin toplam bakiyesidir. Bu bakiyenin negatif olması cari işlemler açığı olarak adlandırılır.

Ödemeler BilançosuBelirli bir dönemde bir ülke yerleşiklerinin, dış dünyadaki yerleşikler ile gerçekleştirdiği tüm ekonomik ve parasal işlemlerin muhasebe standartlarına göre tutulan sistematik kaydıdır.

Dış Servet FonuCari işlemler fazlası, bütçe fazlası veya doğal kaynak (petrol vb.) ihracatı gelirlerinden oluşturulan, devlet mülkiyetindeki büyük ölçekli uluslararası yatırım fonlarıdır.

Özel Çekme Hakkı (SDR)IMF tarafından 1969 yılında oluşturulan, değeri küresel ekonomide önemli yer tutan beş büyük para biriminin sepetine göre belirlenen uluslararası bir rezerv ve hesap birimidir.

DolarizasyonYerel paranın yüksek enflasyon ve güvensizlik nedeniyle değer kaybetmesi sonucunda, ülke içindeki aktörlerin tasarruf ve işlemlerinde yabancı para birimlerini (özellikle Dolar) tercih etmesi sürecidir.

Diğer Önemli Bilgiler

IMF'nin Fiilen Faaliyete Geçiş Tarihi

Bretton Woods müzakereleri sonucunda yasal altyapısı hazırlanan Uluslararası Para Fonu (IMF), resmi olarak Aralık 1945'te kurulmuş ve gerekli hazırlıkların tamamlanmasının ardından 1 Mart 1947 tarihinde fiilen operasyonel faaliyetlerine başlamıştır.

Türkiye'nin IMF Üyelik Tarihi

Türkiye Cumhuriyeti, II. Dünya Savaşı sonrasında kurulan yeni küresel ekonomik düzene uyum sağlamak amacıyla, kuruluşundan kısa bir süre sonra, 1947 yılında Uluslararası Para Fonu'na (IMF) resmen üye olmuştur.

Türkiye-IMF Stand-by Anlaşmaları Sayısı

Türkiye, 1960 ile 2000 yılları arasındaki 40 yıllık dönemde makroekonomik istikrarsızlıklar ve dış ödeme krizleri nedeniyle IMF ile toplam 19 kez Stand-by anlaşması imzalamak zorunda kalmıştır. Bu durum Türkiye'nin kronik dış denge sorununa işaret etmektedir.

Türkiye'nin IMF Borcunu Sıfırladığı Tarih

Türkiye, 2002 ve 2005 yıllarında imzalanan son Stand-by anlaşmalarından kalan borç bakiyelerini düzenli ödemelerle eritmiş ve son taksit ödemesini 2013 yılında gerçekleştirerek IMF'ye olan tüm borçlarını tamamen kapatmıştır.

Bretton Woods Sabit Altın Paritesi

1944 yılında kurulan Bretton Woods sisteminde ABD Doları doğrudan altına sabitlenmiştir. Belirlenen resmi pariteye göre 1 ons altın = 35 ABD Doları olarak ilan edilmiş ve ABD bu fiyattan sınırsız altın-dolar konvertibilitesi taahhüt etmiştir.

Haziran 2017 Dış Servet Fonu Lideri

Sovereign Wealth Fund Institute Haziran 2017 verilerine göre, dünyadaki en büyük dış servet fonuna (SWF) 1,255 trilyon Dolar ile Çin Halk Cumhuriyeti sahiptir. Çin'i 954 milyar Dolar ile Norveç ve 828 milyar Dolar ile Birleşik Arap Emirlikleri izlemektedir.

1970'li Yılların Petrol Şokları

1973 ve 1979 yıllarında OPEC üyesi petrol üreticisi ülkelerin petrol fiyatlarına %300 ile %400 oranında yaptıkları fahiş zamlar, sanayileşmiş ülkelerde stagflasyona (durgunluk içinde enflasyon) ve gelişmekte olan ülkelerde dış borç krizlerine yol açmıştır.

Nixon Şoku ve Bretton Woods'un Sonu

ABD Başkanı Richard Nixon, 15 Ağustos 1971 tarihinde tek taraflı bir kararla ABD Doları'nın altına olan konvertibilitesini tamamen kaldırdığını açıklamıştır. Tarihe 'Nixon Şoku' olarak geçen bu olayla Bretton Woods sistemi çökmüştür.

Ödemeler Bilançosu Temel Formülü

Uluslararası muhasebe standartlarına göre bir ülkenin ödemeler bilançosu her zaman sıfıra eşit olmalıdır. Bu durum CİD (Cari İşlemler Dengesi) + SHD (Sermaye ve Finansman Hesabı Dengesi) + ΔR (Rezervlerde Değişme) + NHN (Net Hata ve Noksan) = 0 formülüyle ifade edilir.

Sınavda Dikkat Et

Devalüasyon ve revalüasyon kavramlarının sadece sabit kur sisteminde, değer kaybı ve değerlenme kavramlarının ise esnek kur sisteminde geçerli olduğuna dikkat edin. Sınavda sistem-kavram eşleştirmesi sorulabilir.
Ödemeler bilançosunun tanımı gereği her zaman dengede (bakiye sıfır) olduğunu unutmayın. Günlük dildeki 'ödemeler dengesi açığı' ifadesi teknik olarak yanlıştır, doğrusu 'cari işlemler açığı'dır.
Türkiye'nin IMF ile ilk anlaşmasını 1961'de yaptığını, toplamda 19 stand-by anlaşması imzaladığını ve borcunu 2013 yılında sıfırladığını mutlaka aklınızda tutun; kronolojik sorular için kritiktir.
Bretton Woods sisteminin temel paritesinin '1 ons altın = 35 Dolar' olduğunu ve sistemin 1971 yılında Nixon'un kararıyla çöktüğünü unutmayın; tarih ve rakam içeren sorular bu bilgiyi test eder.
Sıcak para ile doğrudan dış yatırım (DDY) arasındaki farkı iyi bilin. Sıcak para kısa vadeli ve akışkandır (hisse, tahvil), DDY ise uzun vadeli ve kalıcıdır (fabrika, gayrimenkul).
Satınalma gücü paritesi (SGP) hesaplanırken tek bir ürünün değil, orta halli bir ailenin bir ayda tükettiği tüm mal ve hizmet sepetinin dikkate alındığını unutmayın.