← Ünite 4
Uluslararası Politik Ekonomi

Ünite 4: Küresel Zenginlik veya Refahın Gelişimi ve Göstergeleri

Maddison'un Tarihsel Gelir Verileri
Angus Maddison'un 2001 yılında yayınlanan çalışmasına göre, MS 1000 yılında şimdiki gelişmiş ülkelerin kişi başı geliri 405 dolar iken, gelişmemiş ülkelerinki 440 dolardı. Aradaki oran 0.92 ile gelişmemiş ülkelerin lehineydi.
1820 Sanayi Devrimi Sonrası Gelir Makası
1820 yılında gelişmiş ülkelerin kişi başı geliri gelişmemişlerin yaklaşık iki katına (oran 1.97) çıkabilmişken, Sanayi Devrimi'nin etkisiyle 1998 yılında gelişmiş ülkelerde gelir 21.470 dolara ulaşmış, geri kalmışlarda ise 3.102 dolarda kalarak oran 6.92'ye fırlamıştır.
2030 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri
BM Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesinde, 25-27 Eylül 2015 tarihlerinde New York'ta bir araya gelen 193 ülkenin imzasıyla, yoksulluğu bitirmek ve iklim değişikliğiyle mücadele etmek için 17 Küresel Hedef kabul edilmiştir.
Tarihsel Yaşam Süresi Değişimi
İstatistiklere göre MS 1000 yılında dünyada doğuştan beklenen ortalama yaşam süresi sadece 24 yıl iken, bu süre 1950'de dünya genelinde 49 yıla, 2003 yılında ise dünya ortalamasında 64 yıla, Batı ülkelerinde ise 76 yıla yükselmiştir.

Anahtar Kavramlar

Ekonomik BüyümeBir ekonomide üretilen mal ve hizmet miktar ve çeşitliliğinin, dolayısıyla o mal ve hizmetleri satın alacak gelir düzeyinin artmasıdır. Genellikle Gayri Safi Yurtiçi Hasıla'daki yüzde artışla ölçülür.
Ekonomik Gelişme/KalkınmaBir ülkede ekonomik büyümenin yanı sıra eğitim, sağlık, güvenlik ve gelir dağılımı gibi yapısal ve sosyal alanlarda da iyileşmeler sağlanması sürecidir. Sadece gelirin artmasını değil, yaşam kalitesinin yükselmesini de içerir.
RefahKişi başına düşen yüksek miktardaki mal ve hizmetlerin yanında, adil gelir dağılımı, özgürlük, demokratik katılım ve çevreyle uyumlu gelişme gibi kişilerin kendilerini mutlu hissetmelerini sağlayan unsurların bulunmasıdır. Toplumsal faaliyetlerin nihai amacıdır.
Sürdürülebilir KalkınmaHem şimdi hem de gelecekteki ihtiyaç ve isteklerin daha iyi karşılanabilmesi için doğal kaynakların kullanımı, yatırımların yönetimi, teknolojik gelişme ve kurumsal değişimin birbiriyle uyumlu biçimde yürütüldüğü değişim sürecidir. Gelecek nesillerin haklarını korumayı esas alır.
Fakirliğin Kısır DöngüsüAz gelirin az tasarrufa, az tasarrufun az yatırıma, az yatırımın da az gelire sebep olması nedeniyle ülkelerin fakirlikten kurtulamaması durumudur. Gelişmekte olan ülkelerin sermaye yetersizliği nedeniyle karşılaştığı en büyük yapısal engeldir.
Beşeri Sermayeİnsanın üretime katkı sağlayan eğitim, beceri, tecrübe, beden ve ruh sağlığı ile düzenli çalışabilme gücüdür. Bilgi, beceri, tecrübe ve motivasyonun bir araya gelmesiyle oluşur.
Sosyal SermayeBireyler arasındaki ilişki ağı, formel ya da enformel kurallar ve güvene bağlı olarak ortak hedeflere yönelebilme sonucu oluşan üretim imkanlarıdır. Güven, dayanışma ve birlikte çalışma arzusu bu sermayenin temel unsurlarıdır.
Yönetişimİş süreçlerinde yer alan herkesin kabiliyetlerinin ortaya çıkarılmasını sağlamaya dönük, şeffaf, hesap verebilir ve karşılıklı görüş alışverişini öne çıkaran katılımcı yönetme biçimidir. Katı hiyerarşik yapıların yerine yatay etkileşimi koyar.
Beyaz Yakalı SuçToplumun eğitimli, yetenekli ve yüksek statülü kişileri tarafından işlenen, hile ve aldatma ağırlıklı suçlardır. Genellikle yüksek beşeri sermayeye sahip olup düşük sosyal sermayeye (dürüstlük ve güven eksikliği) sahip kişilerce işlenir.
Gini KatsayısıGelir dağılımındaki eşitsizliği ölçmek için kullanılan, 0 ile 1 arasında değişen istatistiksel bir katsayıdır. Sıfıra yaklaştıkça gelir dağılımında tam eşitliği, bire yaklaştıkça ise tam eşitsizliği ifade eder.
Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYİH)Bir ülkenin sınırları içerisinde, o ülke vatandaşlarının veya yabancıların bir yıl içinde gerçekleştirdikleri toplam üretimin parasal değeridir. Coğrafya merkezli bir performans ölçüm birimidir.
Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH)Bir ülke vatandaşlarının bir yıl içinde, kendi ülkelerinde veya diğer memleketlerde elde ettikleri toplam kazançları ifade eden uyruk merkezli bir ölçü birimidir. Vatandaşların küresel performansını gösterir.
Zorunlu İşsizlikİşsizlik oranının, ekonominin kendi dinamikleri içinde kabul edilen doğal işsizlik oranının üzerinde gerçekleşmesi durumudur. Ekonomideki atıl işgücü kapasitesini ve talep yetersizliğini gösterir.
Dışa Açıklık DerecesiBir ekonomideki toplam dış ticaret hacminin (ithalat + ihracat) Gayri Safi Milli Hasıla'ya olan oranıdır. Ekonominin küresel pazarlarla entegrasyon düzeyini gösterir.
Beşeri Kalkınma İndeksiOrtalama yaşam süresi, okuma yazma oranı (eğitim düzeyi) ve kişi başına düşen milli gelirden oluşan karma bir göstergedir. Sadece ekonomik değil, sosyal gelişmişliği de ölçer.
Fiyat İstikrarıMal ve hizmetlerin genel fiyat düzeyindeki artış hızının (enflasyonun) ekonomik kararları olumsuz etkilemeyecek kadar düşük ve öngörülebilir düzeyde tutulması durumudur. Faiz ve döviz kuru istikrarını da destekler.
Kapsayıcı KurumlarToplumun genelinin yeteneklerini en iyi şekilde göstermesini sağlayan, eşit şartlar sunan, özgürlük ve zenginliği geniş kitlelere yayan kurumsal yapılardır. Daron Acemoğlu'na göre zenginleşmenin temel kaynağıdır.
Dışlayıcı KurumlarGeniş toplum kesimlerinin siyasal ve ekonomik faaliyetlere katılımını sınırlayan, küçük bir elit kesimin yararı için diğerlerinin önünü kapatan sömürücü kurumlardır. Ülkelerin fakir kalmasının baş sebebidir.
Coğrafi YapısalcılıkEkonomik gelişme ve insan davranışları üzerindeki en belirleyici faktörün ülkenin bulunduğu coğrafi konum, toprak verimliliği ve iklim şartları olduğunu savunan ekoldür. İlk temsilcilerinden biri İbni Haldun'dur.
Satın Alma Gücü ParitesiÜlkeler arasındaki fiyat düzeyi farklılıklarını ortadan kaldırarak, farklı para birimlerinin gerçek satın alma güçlerini eşitleyen ve refah karşılaştırmalarında kullanılan kur yöntemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Bebek Ölüm Oranları (Yıl 1000)

Angus Maddison'un tahminlerine göre, 1000'li yıllarda doğan bebeklerin yaklaşık üçte biri (yüzde 33'ü) doğumunun üzerinden bir yıl geçmeden hayatını kaybetmekteydi.

Norveç'in Zirvedeki Gelir Düzeyi

Dünya Bankası'nın 2010 yılı sabit ABD doları verilerine göre Norveç, 94.384 dolarlık kişi başına düşen gayrisafi milli gelir ile karşılaştırılan ülkeler arasında en yüksek refah ve gelir seviyesine sahip ülkedir.

Burundi'nin Aşırı Yoksulluk Sınırı

Dünya Bankası verilerine göre Burundi, kişi başına düşen yıllık 216 dolarlık gayrisafi milli gelir ile dünyanın en fakir ve ekonomik olarak en dezavantajlı ülkesi konumundadır.

Türkiye'nin Gelir ve Gini Konumu

2014 yılı verilerine göre Türkiye'nin Gini katsayısı 0.398 olup, gelir dağılımı eşitsizliğinde Meksika'dan (0.459) sonra listedeki en yüksek eşitsizliğe sahip ikinci ülkedir. Kişi başı geliri ise 13.924 dolardır.

İzlanda'nın Adil Gelir Dağılımı

OECD'nin 2014 yılı verilerine göre İzlanda, 0.246'lık Gini katsayısı ile gelir dağılımının dünyada en adil ve eşit olduğu ülke olarak ilk sırada yer almaktadır.

Yunanistan ve İspanya'da İşsizlik

2016 yılı verilerine göre Avrupa Birliği'nde en yüksek işsizlik oranına sahip ülkeler yüzde 23.5 ile Yunanistan ve yüzde 19.6 ile İspanya'dır. Bu oranlar OECD ortalaması olan yüzde 6.3'ün çok üzerindedir.

Teknolojide Amerikan Öncülüğü Dönemi

Dünya ekonomi tarihinde 1913-1973 yılları arası, ABD öncülüğünde teknolojinin ve faktör verimliliğinin insanlık tarihinde daha önce hiç görülmemiş bir hızla geliştiği dönem olarak kayıtlara geçmiştir.

Dünya Ticaretinin Üretime Oranı

1820 yılında dünya genelinde üretilen toplam mal ve hizmetlerin sadece yüzde 1'i ihraç edilirken, küreselleşmenin etkisiyle bu oran 1913'te yüzde 8.7'ye, 1992'de ise yüzde 13.5'e yükselmiştir.

İbni Haldun ve Mukaddime

İklimlerin ve coğrafi koşulların insan karakteri, toplumsal yapılar ve ekonomik performans üzerindeki belirleyici etkilerini ilk kez sistemli şekilde ortaya koyan eser İbni Haldun'un Mukaddime'sidir.

Max Weber ve Protestan Ahlakı

Max Weber, ünlü eserinde kapitalizmin ve ekonomik gelişmenin kökenini, çok çalışmayı ve tasarrufu dini bir görev olarak gören Kalvinist Protestan ahlak yapısına dayandırmaktadır.

Sınavda Dikkat Et

  • Büyüme ve Gelişme farkına dikkat edin: Büyüme niceliksel (gelir artışı), gelişme/kalkınma ise nitelikseldir (eğitim, sağlık, adil dağılım).
  • Beşeri ve Sosyal Sermaye ayrımını iyi yapın: Beşeri sermaye bireysel yetenek ve eğitimdir; sosyal sermaye ise güven, ahlak ve işbirliğidir.
  • Gini Katsayısı yönünü unutmayın: 0 değeri tam eşitliği, 1 değeri ise tam eşitsizliği gösterir. Katsayı büyüdükçe adalet azalır.
  • GSYİH ve GSMH farkını karıştırmayın: GSYİH coğrafi sınırları (yerli+yabancı), GSMH ise vatandaşların (uyruk) üretimini esas alır.
  • Acemoğlu'nun kurum teorisini hafızaya atın: Kapsayıcı kurumlar zenginleşmeyi, dışlayıcı kurumlar ise fakirliği ve çökmeyi getirir.
  • Milli gelirin refahı ölçmedeki eksikliklerini bilin: Ev işleri gibi piyasa dışı işleri ve boş zamanı hesaba katmaz, kirlilik harcamalarını ise artı değer yazar.