Ünite 4: Stok Yönetimi

Vilfredo Pareto ve 80-20 Kuralı

İtalyan ekonomist Vilfredo Pareto tarafından ortaya konan bu kural, stok yönetimine uyarlandığında ürünlerin sadece %5-15'inin (A sınıfı) toplam stok bütçesinin %70-80'ini oluşturduğunu gösterir.

A Sınıfı Ürünlerin Özellikleri

ABC analizinde toplam stok değerinin %70-80'ini oluşturan bu ürünler, çeşit olarak stokun sadece %5-15'ine karşılık gelir ve yüksek maliyetli ileri teknolojilerle sürekli izlenir.

B Sınıfı Ürünlerin Dağılımı

Stoktaki ürünlerin yaklaşık %30'unu oluşturan B sınıfı ürünler, toplam yıllık maliyetin yaklaşık %15'ine sahiptir ve orta düzeyde kontrol gerektirir.

C Sınıfı Ürünlerin Payı

Ürün çeşitliliğinin %50-60 gibi büyük bir kısmını oluşturan C sınıfı ürünler, toplam mali değerin sadece %5-10'unu temsil eder ve dönemsel olarak izlenir.

Anahtar Kavramlar

Stokİşletmelerin gelecekteki talepleri karşılamak, üretim veya satış faaliyetlerini kesintisiz sürdürmek amacıyla ellerinde bulundurdukları hammadde, yarı mamul veya nihai ürün gibi fiziksel varlıklardır.

Sipariş MaliyetiSipariş verilmesi, ulaştırma, elleçleme, muayene ve muhasebeleştirme gibi sipariş miktarına bağlı olmayan, sipariş başına oluşan sabit maliyet kalemidir.

Elde Tutma MaliyetiÜrünlerin depoda tutulması nedeniyle oluşan kira, iş gücü, sigorta, fırsat maliyeti, eskime ve bozulma gibi birim ürün ve birim zaman başına hesaplanan maliyetlerin bütünüdür.

Kayıp SatışMüşteri geldiğinde stokta ürün bulunmaması nedeniyle talebin karşılanamaması ve bunun sonucunda doğrudan kâr ve itibar kaybı yaşanması durumudur.

Yok SatmaStokta ürün bulunmadığında müşterinin siparişin gelmesini beklemeye ikna edilmesi ve talebin ilk teslimatta indirim gibi yöntemlerle gecikmeli olarak karşılanmasıdır.

Teslimat SüresiBir siparişin verilmesinden itibaren işlem görme, üretim, hazırlık, nakliye ve teslimat aşamaları dahil olmak üzere işletmeye ulaşmasına kadar geçen toplam süredir.

Bağımsız TalepBir ürünün talebinin başka bir ürünün talebine bağlı olmadığı, doğrudan dış piyasa koşulları ve müşteri tercihleri tarafından belirlendiği talep türüdür.

Bağımlı TalepBir ürüne olan talebin, başka bir nihai ürünün üretim planına ve talebine doğrudan bağlı olduğu (örneğin araba üretimi için tekerlek talebi) durumdur.

Pareto Kuralı (80-20 Kuralı)Sonuçların yaklaşık %80'inin, nedenlerin %20'sinden kaynaklandığını savunan ve stok yönetiminde ürünleri önem derecesine göre sınıflandırmak için kullanılan kuraldır.

ABC AnaliziStoktaki ürünleri yıllık toplam mali değerlerine göre A (yüksek değer, az miktar), B (orta değer) ve C (düşük değer, çok miktar) şeklinde üç sınıfa ayıran yöntemdir.

Sürekli İzleme SistemiStok seviyelerinin anlık olarak takip edildiği ve stok önceden belirlenmiş bir yeniden sipariş noktasına düştüğünde sabit miktarda sipariş verilen sistemdir.

Dönemsel İzleme SistemiStok seviyelerinin sabit zaman aralıklarında sayıldığı ve eldeki stoku hedef seviyeye çıkaracak şekilde her defasında değişken miktarlarda sipariş verildiği sistemdir.

Yeniden Sipariş NoktasıSürekli izleme sistemlerinde, teslimat süresince oluşacak talebi karşılamak amacıyla yeni bir siparişin verilmesi gereken kritik stok seviyesidir.

Ekonomik Sipariş Miktarı (ESM)Toplam yıllık sipariş verme maliyeti ile elde tutma maliyetinin toplamını en aza indiren en iyi sipariş büyüklüğüdür.

Ekonomik Üretim Miktarı (EÜM)Üretim ve talebin eş zamanlı gerçekleştiği durumlarda, toplam yıllık kurulum ve elde tutma maliyetlerini en aza indiren en iyi üretim partisidir.

Kurulum MaliyetiEÜM modelinde üretime başlamadan önce makinelerin temizlenmesi, kalibre edilmesi ve hazırlanması için yapılan harcamaları kapsayan sabit maliyettir.

Miktara Bağlı İndirimSatın alınan ürün miktarı arttıkça tedarikçi tarafından birim satın alma fiyatında uygulanan indirimli fiyat tarifeleridir.

Emniyet StokuTalebin veya teslimat süresinin belirsiz olduğu durumlarda, stoksuz kalma riskini önlemek amacıyla fazladan tutulan güvence stokudur.

Hizmet SeviyesiYönetim tarafından belirlenen, teslimat süresi boyunca gelen müşteri taleplerinin stoktan karşılanabilme olasılığıdır.

Üretim Hızı (p)Ekonomik Üretim Miktarı modelinde, tesisin bir günde üretebildiği maksimum ürün miktarını ifade eden parametredir.

Talep Hızı (d)Stok modellerinde, birim zaman (genellikle gün) başına stoktan çekilen veya satılan ortalama ürün miktarını gösteren parametredir.

Diğer Önemli Bilgiler

Örnek 4.1: Yıllık Mali Değer Hesabı

P ürününün birim fiyatı 500 TL ve yıllık talebi 200 adet olduğunda, yıllık mali değeri 100.000 TL olarak hesaplanır ve ABC sıralamasında kullanılır.

Örnek 4.2: ESM ve Yeniden Sipariş Noktası

Yıllık talebi 8.000 adet, sipariş maliyeti 200 TL ve elde tutma maliyeti 5 TL olan bir firmanın en iyi sipariş miktarı 800 adet, yıllık döngü sayısı ise 10 olarak hesaplanmıştır.

ESM Teslimat Süresi Örneği

Yıllık 312 iş günü çalışan bir işletmede teslimat süresi 40 gün olduğunda, döngü süresi 31,2 gün olarak bulunur ve yeniden sipariş noktası R = 225,64 adet olarak hesaplanır.

Örnek 4.3: Sıvı Deterjan Üretim Tesisi

Yıllık talebi 12.000 litre, günlük üretim hızı 150 litre ve elde tutma maliyeti 5 TL olan tesiste en iyi üretim miktarı 1.136,4 litre, en yüksek stok ise 844,7 litredir.

Örnek 4.4: Cep Telefonu Bayisi İndirim Analizi

Yıllık talebi 200 adet olan bayide, 90 adet ve üzeri alımlarda birim fiyat 4.500 TL'ye düştüğü için en iyi sipariş miktarı fiyat kırılım noktası olan 90 adet olarak belirlenmiştir.

Örnek 4.5: Kimyasal Madde Emniyet Stoku

Günlük talebi 210 kg ve standart sapması 40 kg olan bir kimyasal için %95 hizmet seviyesinde (z=1,65) emniyet stoku 264 kg, yeniden sipariş noktası ise 3.624 kg'dır.

Örnek 4.6: Otomobil Deposu Dönemsel Siparişi

Günlük talebi 6 adet olan ve 60 günde bir sayım yapılan otomobil deposunda, %95 hizmet seviyesinde eldeki stok 8 adet iken verilmesi gereken sipariş miktarı 398 adettir.

Lojistik Depolarının Rolü

Tedarik zincirinde imalatçı ile perakendeci arasında yer alan lojistik depoları, ek bir kademe oluşturarak stok sistemini tüm zincir için daha verimli ve koordineli hale getirir.

Satın Alma Maliyeti Bileşenleri

Satın alma maliyeti sadece ürünün çıplak fiyatını değil, bu fiyata eklenen komisyon, gümrük vergisi, harç ve taşıma masraflarının tamamını içeren parça başı maliyettir.

EÜM Modelinde Üretim Kısıtı

Ekonomik Üretim Miktarı modelinin geçerli olabilmesi için günlük üretim hızının (p) mutlaka günlük talep hızından (d) büyük olması gerekir, aksi takdirde stok birikemez.

Dönemsel İzlemede Ziyaret Örneği

Bir süt ürünleri tedarikçisinin perakende mağazaları haftalık ziyaret edip raflardaki eksikleri tamamlaması, dönemsel izlemeli stok sistemine somut bir örnektir.

Sınavda Dikkat Et

ABC analizinde sınıfların yüzdelerine dikkat edin; A sınıfı ürünler az miktarda ama çok yüksek mali değere sahiptir, bu yüzden sürekli izlenirler.
ESM formülünde (karekök içinde 2AD/H) elde tutma maliyeti H'nin yıllık bazda verildiğinden emin olun; eğer günlük veya aylık verilirse yıllık değere dönüştürün.
EÜM modelinde üretim hızı p'nin talep hızı d'den büyük olması gerektiğini (p > d) unutmayın; aksi takdirde formüldeki (1 - d/p) ifadesi sıfır veya negatif olur.
Miktar indirimi sorularında sadece formülle bulunan Q' değerini değil, bu değerin üzerindeki tüm fiyat kırılım noktalarındaki toplam maliyetleri de hesaplayıp karşılaştırın.
Rassal talep sorularında emniyet stoku ve yeniden sipariş noktası hesaplarken, hizmet seviyesine karşılık gelen standart normal dağılım z değerini doğru seçtiğinizden emin olun.
Dönemsel izleme sistemlerinde emniyet stoku hesaplanırken formülde hem gözden geçirme dönemi T hem de teslimat süresi L'nin toplamının (T + L) dikkate alındığını unutmayın.