Ünite 7: Liderlik ve Motivasyon

Atatürk, Gandhi ve Lincoln Örneği

Özellikler kuramının ilk dönemlerinde, büyük başarıların sahibi olan Atatürk, Gandhi ve Abraham Lincoln gibi siyasi, toplumsal ve askerî liderlerin duruş, tutum ve davranışları üzerine yoğunlaşılmıştır.

Ohio State Üniversitesi Araştırmaları (1945)

1945 yılında Ohio State Üniversitesi'nde başlatılan çalışmalarda liderlerin kişisel özelliklerinden ziyade gözlemlenebilir davranışları incelenmiş ve 'kişiyi dikkate alma' ile 'yapıyı harekete geçirme' olmak üzere iki temel boyut ortaya konulmuştur.

Michigan Üniversitesi Rensis Likert Çalışmaları

1950'lerde ünlü örgütsel psikolog Dr. Rensis Likert önderliğinde yürütülen bu araştırmalar, liderlik davranışlarının küçük gruplar üzerindeki performansına yoğunlaşarak çalışanlara yönelik, üretime yönelik ve katılımcı liderlik tarzlarını ortaya koymuştur.

Blake ve Mouton Yönetim Tarzı Matrisi

Robert Blake ve Jane Mouton tarafından 1960'larda geliştirilen bu model, insana ve üretime yönelik iki boyutu ele alan 9x9'luk (81 bölmeli) bir matris olup yöneticilerin kendi tarzlarını (örneğin 9,9 takım yönetimi veya 1,1 etkisiz liderlik) analiz etmesini sağlar.

Anahtar Kavramlar

LiderBaşkalarını belli bir amaç doğrultusunda davranmaya sevk eden, etkileyen ve yönlendiren kişidir. Örneğin Atatürk, Gandhi veya Lincoln gibi tarihi figürler kitleleri arkalarından sürükleyen tipik liderlerdir.

YöneticiOrganizasyonda çalışanların iş birliğini sağlayarak öngörülen amaçlar doğrultusunda faaliyetleri planlayan, örgütleyen, yönelten ve denetleyen kişidir. Yöneticilik organizasyonun düzenli ve tutarlı sonuçlar üretmesini sağlar.

KuramDeğişkenler arasındaki ilişkiyi basit ve anlaşılır bir biçimde ifade etmek amacıyla geliştirilen tanım, yaklaşım, model ve ilkelerin tamamıdır. Liderlik alanında özellikler, davranışsal ve durumsal kuramlar bu kapsamdadır.

Özellikler KuramıLiderleri lider olmayanlardan ayırabilecek fiziksel görünüş, zekâ, öz güven ve dürüstlük gibi kişilik özellikleri üzerinde duran ilk dönem liderlik yaklaşımıdır. 1920 ve 1930'lu yıllarda büyük siyasi ve askeri liderlerin incelenmesiyle ortaya çıkmıştır.

Kişiyi Dikkate AlmaOhio State araştırmalarında tanımlanan, liderin grup üyelerinin iyilik ve esenliğiyle ilgilenme, karşılıklı güven ve saygına dayalı davranışlar gösterme derecesidir. Bu yaklaşım personelin devir hızını ve devamsızlığını azaltır.

Yapıyı Harekete GeçirmeLiderin grup üyelerinin rollerini belirleme, faaliyetleri başlatma, grup aktivitelerini örgütleme ve görevlerin nasıl yerine getirileceğini saptama derecesidir. Ohio State çalışmalarına göre bu boyut grup üyelerinin performansını artırır.

Çalışanlara Yönelik OlmaMichigan Üniversitesi çalışmalarında ortaya konulan, iş sonuçlarına odaklanırken astlarla güçlü ilişkiler geliştirme ve kişisel beklentilerini destekleme eğilimidir. Yakın denetim yerine genel ve uzaktan denetimi tercih eder.

Üretime Yönelik Olmaİşin teknik yönlerine ve üretime vurgu yapan, zamanı planlayıp koordine ederek astların görevlerini yerine getirmesine nezaret eden görev odaklı yönetim yaklaşımıdır. Çalışanlar örgütsel amaçlar için bir araç olarak görülür.

Katılımcı LiderlikYönlendirici olmaktan ziyade kolaylaştırıcı bir fonksiyona sahip olan, bireylerin iletişim ve etkileşimine rehberlik ederek takım odaklı problem çözme ve karar süreçlerine katılımını sağlayan liderlik tarzıdır.

Yönetim Tarzı MatrisiBlake ve Mouton tarafından geliştirilen, insana yönelik ve üretime yönelik boyutları 9'ar bölüme ayırarak 81 hücreli bir ızgara üzerinde gösteren ve yöneticilerin tarzlarını analiz etmesine yarayan modeldir.

Durumsal Liderlik KuramıLiderlik davranışının içinde bulunulan koşulların veya özel bir durumun gereklerine göre biçimlenmesi gerektiğini, bu nedenle tek bir liderlik tarzının bütün koşullar için geçerli olamayacağını savunan yaklaşımdır.

En Az Tercih Edilen İş Arkadaşı (LPC) AnketiFiedler'in durumsal liderlik modelinde liderin tarzını (ilişki veya görev odaklı) belirlemek için geliştirdiği anket aracıdır. Liderin en az tercih ettiği iş arkadaşına verdiği puanlar yönelimi saptar.

Yol-Amaç KuramıRobert House tarafından geliştirilen, liderin görevini izleyicilerin amaçlarına ulaşmalarına yardımcı olmak, örgüt amaçlarıyla uyumunu temin etmek ve yol üzerindeki engelleri kaldırmak olarak tanımlayan durumsal kuramdır.

Karizmatik LiderlikDoğaüstü veya istisnai güçler ve özellikler nedeniyle bireyi sıradan insanlardan ayıran, Max Weber ve Robert House tarafından incelenen, vizyoner ve yüksek düzeyde etkileme gücü yansıtan liderlik tarzıdır.

Etkileşimci LiderlikLider ile izleyenler arasındaki karşılıklı alışverişe (değişim ilişkisine) dayanan, önceden belirlenen amaçlar yönünde verimli çalışmaları ödüllendirme veya cezalandırma yoluyla motive eden liderlik tarzıdır.

Dönüşümcü LiderlikLider ve izleyicilerin etik, beklenti ve insan ilişkilerini daha üst bir seviyeye çıkartan, örgüt kültüründe değişim ve reform yaratarak izleyenlere vizyon kazandıran karmaşık ve güçlü liderlik yaklaşımıdır.

MotivasyonAmaçlara ulaşma yolunda bireyin çabalarının canlandırıldığı, yönlendirildiği ve sürdürüldüğü süreçtir. Kişilerin belli bir amacı gerçekleştirmek üzere kendi arzu ve istekleriyle davranmalarıdır.

ValensVroom'un bekleyiş kuramında, bireyin belirli bir çaba sarf ederek elde edeceği ödülü arzulama derecesini gösteren ve -1 ile +1 arasında değer alan bileşendir.

Diğer Önemli Bilgiler

Fiedler’in Durumsallık Modeli ve 1.200 Grup İncelemesi

Fred Fiedler, durumsal liderlik modelindeki uygun liderlik tarzı sütununda yer alan sekiz kategorinin her biri için ilişki odaklı ve görev odaklı yaklaşımları karşılaştırmak üzere tam 1.200 grubu incelemiştir.

Max Weber ve Üç İdeal Liderlik Tipi

Alman sosyolog Max Weber, karizmatik liderlikle ilgili çalışmaların temelini atarak karizmayı bireyi sıradan insanlardan ayıran doğaüstü veya istisnai güçler olarak tanımlamış ve karizmatik, feodal ve bürokratik olmak üzere üç ideal tip öne sürmüştür.

Conger ve Kanungo Karizmatik Liderlik Nitelikleri

Conger ve Kanungo (1998), karizmatik liderlerin vizyon ve ifadesi, çevreye duyarlılık, izleyicilerin ihtiyaçlarına duyarlılık, kişisel risk alma ve alışılmışın dışında davranış sergileme olmak üzere beş temel niteliğe sahip olduğunu belirtmiştir.

Ernst&Young Jim Turley Anısı (HBR)

Harvard Business Review'da yayınlanan bir makalede, Ernst&Young CEO'su Jim Turley, toplantılarda kadınların yorumlarını dikkate almayıp dördüncü kez konuşan erkeğin fikrini onayladığı anı üzerinden bilinçsiz önyargıların liderlik üzerindeki etkisini 'aydınlanma anı' olarak anlatmıştır.

Maslow İhtiyaçlar Hiyerarşisi (1954)

Abraham Maslow tarafından 1954 yılında geliştirilen bu kuram, insanları motive eden ihtiyaçların fizyolojik, güvenlik, sosyal, saygınlık ve kendini gerçekleştirme şeklinde beş basamaklı hiyerarşik bir düzende bulunduğunu savunur.

McGregor Teori X ve Teori Y

Douglas McGregor, yöneticilerin insan doğasına ilişkin inançlarını ikiye ayırmıştır; ortalama insanın çalışmayı sevmediğini savunan 'Teori X' ile işin dinlenme kadar doğal olduğunu ve kişinin kendini yönetebileceğini savunan 'Teori Y' yaklaşımlarını geliştirmiştir.

Herzberg Çift Faktör Kuramı

Frederick Herzberg, çalışanların işlerinde iyi hissettikleri durumları işin kendisi ve başarı gibi 'Motivasyon Faktörleri' ile bağlarken; kötü hissettikleri durumları ücret ve çalışma koşulları gibi 'Hijyen Faktörler' olarak iki gruba ayırmıştır.

Viktor Vroom Bekleyiş Kuramı Formülü

Viktor Vroom tarafından geliştirilen bekleyiş kuramı, bireyin çabasını ve motivasyonunu 'Motivasyon = Valens x Bekleyiş' formülüyle açıklamakta; ödülün arzu edilme derecesi ile ödüllendirilme olasılığının çarpımına dayanmaktadır.

J. Stacy Adams Eşitlik Kuramı

J. Stacy Adams tarafından geliştirilen bu kuram, çalışanların iş ilişkilerinde elde ettikleri çıktılar (ücret, terfi) ile işe verdikleri girdileri (çaba, deneyim) karşılaştırarak algıladıkları adalet veya eşitsizlik durumunun motivasyonlarını doğrudan etkilediğini öne sürer.

Sınavda Dikkat Et

Sınavlarda lider ve yönetici arasındaki temel farklara dikkat edin; yönetici düzen ve tutarlılık üretirken lider vizyon ve değişim sağlar.
Özellikler kuramı ile Davranışsal kuramı karıştırmayın; Özellikler kuramı liderin kişilik özelliklerini, Davranışsal kuram ise gözlemlenebilir davranışlarını inceler.
Ohio State araştırmalarındaki 'kişiyi dikkate alma' ile 'yapıyı harekete geçirme' boyutlarının çalışan tatmini ve performans üzerindeki farklı etkilerini iyi ezberleyin.
Fiedler'in Durumsal Modeli'ndeki LPC (En Az Tercih Edilen İş Arkadaşı) anketinin yüksek puanlarının ilişki odaklı, düşük puanlarının görev odaklı olduğunu unutmayın.
House'un Yol-Amaç Kuramı'nın temelini Bekleyiş kuramından aldığını ve liderin engelleri kaldırdığı prensibine dayandığını gözden kaçırmayın.
Etkileşimci liderliğin karşılıklı alışverişe (ödül/ceza) dayandığını, dönüşümcü liderliğin ise vizyon, karizma ve kültürel değişim yarattığını kesinlikle ayırt edin.
Herzberg'in Çift Faktör Kuramı'nda ücret ve çalışma koşullarının 'Hijyen Faktör' olduğunu, başarı ve tanınmanın ise 'Motivasyon Faktörü' olduğunu karıştırmayın.
Vroom'un Bekleyiş Kuramı formülünün toplama değil çarpma (Valens x Bekleyiş) olduğunu sınavda dikkatten kaçırmayın.