Ünite 6: Etik Sunu 4

Kürşad Yılmaz ve Recep Serkan Arık Editörlüğü

Etik sunumundaki tüm bilgiler, Kürşad Yılmaz ve Recep Serkan Arık editörlüğünde Pegem Akademi Yayıncılık tarafından basılan 'Bilim ve Araştırma Etiği' kitabından derlenmiştir. Bu eser, çok yazarlı bir yapıya sahip olup bilimsel etik standartlarını kapsamlı şekilde ele alır.

Kansu (1994) Sınıflandırması

Kansu tarafından 1994 yılında yapılan çalışmada, araştırmalardaki hatalar iyi niyetli bilgi eksikliğinden kaynaklanan 'düzensiz/disiplinsiz araştırma' ve kasıtlı yapılan 'bilimsel sahtecilik' olarak iki net gruba ayrılarak literatüre kazandırılmıştır.

Batuhan (1994) ve Kansu (1994) Ortak Görüşü

Batuhan (1994) ve Kansu (1994) çalışmalarına göre, özensiz araştırmaların üstesinden araştırmacıların eğitimi ve denetimi ile gelinebilmekteyken, bilimsel sahtecilik eylemlerinin doğrudan etik dışı davranış olduğu ve farklı yaptırımlar gerektirdiği vurgulanmıştır.

Karakütük (2002) Bilim Etiği Tanımı

Karakütük (2002) tarafından yapılan tanıma göre bilim etiği, bilim insanlarının araştırma faaliyeti yürütürken dikkat etmesi gereken ahlaki ve bilimsel standartlar bütünü olarak tescillenmiştir.

Anahtar Kavramlar

Bilim EtiğiBilimsel yayınlar ile bilimsel bilgi üretim uygulamalarında, bilim insanlarının uymaları gereken kural, norm, değer ve ahlaki ilkelerin tamamına verilen isimdir. Bilim insanının tüm süreçlerde dürüst ve tarafsız kalmasını hedefler.

Disiplinsiz AraştırmaAraştırmacıların iyi niyetli olmasına rağmen bilgi eksikliğinden kaynaklanan hataların bulunduğu, düzensiz veya özensiz bilimsel araştırmalardır. Kasıt içermez ancak metodolojik eksiklik barındırır.

Bilimsel SahtecilikBilimsel faaliyet esnasında bilinçli saptırmaların, bilimsel korsanlığın, kopyanın ve uydurmanın bulunduğu, doğrudan etik dışı davranış sınıfına giren çalışmalardır. Kasıtlı olarak bilim dünyasını yanıltmayı amaçlar.

Araştırma EtiğiAraştırma, bulguları yorumlama ve yayımlama sürecinde araştırmacıların uyması gereken bilim ve meslek ahlakı kurallarını gösteren, yasal ve bilimsel yükümlülükler getiren standartlardır. Araştırmanın saha ve laboratuvar aşamalarını düzenler.

Yayın EtiğiAraştırmanın tasarlanmasından yayınlanmasına kadar araştırmacıların uyması gereken yayın etik ilkelerini ve araştırmacıların ahlaki durumlarını inceleyen alandır. Yazarlık hakları ve doğru kaynak gösterme bu alanın konusudur.

Aşırmacılık (İntihal)Başkalarının bilimsel verilerini ya da eserlerini, kaynak göstermeden kendi malıymış gibi kullanma eylemidir. Hırsızlık, korsanlık veya kendi adına geçirme olarak da adlandırılır.

UydurmacılıkAraştırma yapmaksızın veya yarım-yamalak bir şekilde elde edilmiş verilerle bilimsel faaliyetlerde bulunma eylemidir. Gerçekte var olmayan deney veya anket sonuçlarını üretmeyi kapsar.

KopyaBaşkalarına ait bilimsel verileri aynen ya da kısmen kendi eseriymiş gibi kullanma eylemidir. Başkasının emeğini doğrudan sahiplenme durumudur.

Aldatma (Sahtecilik / Saptırma)Bilimsel bulgu, bilgi ve verilerin bilinçli bir şekilde değiştirilmesi eylemidir. Araştırma sonuçlarının hipoteze uyması için verilerle oynanması bu kapsama girer.

Tekrar Edilen (Yinelenen) YayınAynı bilimsel ürün, veri, eser, yayın, faaliyet ya da performansın farklı yayınlar aracılığıyla tekrar yayınlanması işlemidir. Bilimsel literatürün gereksiz yere şişirilmesine yol açar.

Diğer Önemli Bilgiler

Emiroğlu (2005) ve Erdem (2012) Kapsam Belirlemesi

Emiroğlu (2005) ve Erdem (2012) çalışmalarında, bilim etiğinin hiyerarşik olarak araştırma etiğini ve yayın etiğini kapsayan şemsiye bir yapı olduğunu bilimsel olarak ortaya koymuşlardır.

Ertekin vd. (2002) Etik Dışı Davranışlar Listesi

Ertekin ve arkadaşları tarafından 2002 yılında yapılan çalışmada; aldatma, sahtecilik, saptırma ve yinelenen yayın gibi bilim ahlakına uymayan etik dışı davranışlar net bir şekilde listelenerek tanımlanmıştır.

Sınavda Dikkat Et

Bilim etiği, araştırma etiği ve yayın etiği arasındaki hiyerarşiye dikkat edin; bilim etiği diğer ikisini de kapsayan en geniş çerçevedir.
Disiplinsiz araştırma ile bilimsel sahtecilik arasındaki ayrımı iyi öğrenin; disiplinsiz araştırma iyi niyetli bilgi eksikliğine dayanırken, sahtecilik bilinçli bir saptırmadır.
Aşırmacılık (intihal) kavramının temel belirleyicisinin 'kaynak göstermeden başkasının verisini kendi malıymış gibi kullanmak' olduğunu unutmayın.
Uydurmacılık kavramını sorularda ayırt ederken 'araştırma yapmaksızın veya yarım-yamalak verilerle çalışmak' ifadesini arayın.
Eğitim ve denetim yoluyla düzeltilebilen durumun 'özensiz/disiplinsiz araştırmalar' olduğunu, buna karşın 'bilimsel sahteciliğin' doğrudan etik dışı davranış olduğunu unutmayın.