İnfografik
Ana Sayfa » Ankara Üniversitesi ANKADEM » Jeofizik Mühendisliği Bölümü » Genel Jeoloji ve Laboratuarı 1 (2 – 2 – 3 – 4)
← Ünite 1
Genel Jeoloji ve Laboratuarı 1 (2 – 2 – 3 – 4)

Ünite 1: Magmatik Kayalar 1

Kıtasal Kabuk Sıcaklık Profili
Kıta kabuğunun 4 km derinliğinde sıcaklık 100 °C ölçülürken, ortalama kabuk kalınlığı olan 35 km derinlikteki kıtasal moho sınırında sıcaklık 500-600 °C civarındadır. 100-150 km derinliklerde ise bu sıcaklık 1280 °C'ye kadar yükselmektedir.
Magmadaki Uçucu Madde Oranları
Sıvı magma %15’e kadar çözülmüş uçucu içerebilir. Bu uçucuların yaklaşık %50’sini volkanlardan gaz olarak çıkan su buharı oluştururken, %20’lik kısmını ise karbondiyoksit bileşeni meydana getirmektedir.
Silisik Magmanın Sıcaklık Sınırı
Silisik magmalar silika bakımından oldukça zengin (%70) ancak demir ve magnezyum yönünden fakirdir. Bu bileşimsel yapıları nedeniyle ana magma türleri arasında en soğuk olanlardır ve sıcaklıkları 650 °C’ye kadar düşebilir.
Ultramafik Magmanın Özellikleri
Ultramafik magmalar %40'tan daha az silika içermelerine karşın çok yüksek oranda magnezyum ve demir barındırırlar. Bu kimyasal özellikleri onlara tüm magma türleri içinde en yüksek sıcaklığı (1100 °C üzeri) kazandırır.

Anahtar Kavramlar

MagmaYeryüzünün altında eriyik halde bulunan doğal kaya eriyiğidir. Yüzeye çıktığında lav adını alır ve magmatik kayaların oluşumunda ana malzemedir.
İntrüzif (Plütonik) Magmatik KayaYerin derinliklerinde önceki kayaçları iterek ve araya girerek yavaşça soğuyup katılaşan magmatik kayalardır. Örnek olarak derinliklerde oluşan granitik kütleler verilebilir.
Ekstrizif (Volkanik) Magmatik KayaMagmanın yeryüzüne ulaşarak atmosfer veya okyanus içinde hızla soğumasıyla oluşan magmatik kayaçlardır. Yüzeydeki bazalt akıntıları buna örnek gösterilebilir.
JeotermYerin derinliklerine doğru gidildikçe sıcaklığın artışını gösteren olgudur. Örneğin kıta kabuğunun 4 km derinliğinde sıcaklık 100 °C iken daha derinlerde 1280 °C'ye ulaşır.
Jeotermal GradyanSıcaklık miktarının kilometre başına derece (°C/km) cinsinden artış oranını ifade eder. Yerin iç ısısının derinlikle değiştiğini nicel olarak ortaya koyar.
UçucularMagma içerisinde çözünmüş halde bulunan, element veya bileşik halindeki gaz ve moleküllerdir. Su (H2O) ve karbondiyoksit (CO2) en yaygın uçucular olup volkanik patlamalarla yüzeye çıkarlar.
Isı-Transferi ErgimesiÜst mantodan yükselen sıcak magmanın, çevreleyen kayalara ısı aktararak onları eritmesiyle oluşan eriyik oluşum mekanizmasıdır.
Silisik MagmaSilikaca zengin (%70 oranında), az magnezyum ve demir içeren, yaklaşık 650 °C'ye kadar en soğuk sıcaklığa sahip magma türüdür.
Mafik MagmaMagnezyum ('ma') ve demir ('fic') bakımından zengin, yaklaşık %50 oranında silika içeren bir ana magma türüdür.
Ultramafik MagmaÇok yüksek demir ve magnezyum içeriğine sahip, %40'tan az silika barındıran ve 1100 °C'nin üzerinde en yüksek sıcaklığa ulaşan magma türüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

Ortaç Magma Bileşimi

Ortaç magmalar, silisik ve mafik uç değerler arasında bir geçiş profili sunar ve yapılarında yaklaşık %50 ila %55 oranında silika barındırır. Bu dengeli bileşim magmatik kayaç sınıflandırmasında kritik bir basamaktır.

Dekompresyon (Basınç Azalması) Mekanizması

Yerin derinliklerinde üst manto katı halde bulunmasına rağmen, basıncın ani azalması veya kayanın yukarı doğru hareketi dekompresyon erimesini tetikler. Bu süreç magma oluşumunun temel fiziksel yollarından biridir.

Si-O Tetrahedron Bağı

Tüm magmaların temel bileşenleri silis (Si) ve oksijendir. Bu iki element magma içerisinde Si-O tetrahedron bağı oluşturur ve sıvı yapıda düzenli bir kristal kafes yerine hareketli kümeler halinde bulunurlar.

Sınavda Dikkat Et

  • Magmanın derinliklerde soğumasıyla oluşan 'intrüzif' ile yüzeyde soğumasıyla oluşan 'ekstrizif' kavramlarının tanım ve yerleşim yerlerini karıştırmayın.
  • Magma oluşumunun üç temel mekanizmasını (dekompresyon, uçucu ilavesi, ısı transferi) iyi ezberleyin; soru olarak sıklıkla karşınıza çıkabilir.
  • Jeoterm ve jeotermal gradyan terimlerinin tanımındaki birim ve derinlik ilişkilerine (örn. 4 km'de 100 °C) dikkat edin.
  • Magma içerisindeki uçucuların oranlarında suyun (%50) karbondiyoksitten (%20) daha fazla paya sahip olduğunu unutmayın.
  • Silisik magmanın en soğuk (650 °C), ultramafik magmanın ise en sıcak (1100 °C üzeri) olduğunu sıcaklık-silika ilişkisi bağlamında not edin.
  • Mafik kelimesindeki 'ma' (magnezyum) ve 'fic' (ferrum/demir) kısaltmalarının kökenini ve anlamını sınavda ayırt edebilmeniz gerekir.