Ana Sayfa » Ankara Üniversitesi ANKADEM » Jeofizik Mühendisliği Bölümü » Genel Jeoloji ve Laboratuarı 1 (2 – 2 – 3 – 4)

Ünite 6: Sedimanter Kayalar 2 — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 50 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Sediman — Günlenme ve erozyon süreçleriyle kayaçların parçalanmasından oluşan, rüzgar, su veya buzul gibi ajanlarla taşınarak bir yerde biriken katı tanecikler topluluğudur. Örneğin, nehir yataklarında biriken kum ve çakıllar birer sedimandır.

Sedimanter Breş — Köşeli klastların ve iri kaya parçalarının çimentolanmasıyla oluşan, taşınma mesafesinin çok kısa olduğu ortamlarda gelişen klastik sedimanter kaya türüdür. Örnek olarak fay hatlarına yakın yamaçlarda biriken keskin kenarlı kaya yığınlarının sıkışmış hali verilebilir.

Konglomera — Yuvarlaklaşmış klast ve çakıl tanelerinin doğal çimento malzemesiyle birleşmesi sonucu oluşan klastik sedimanter kayadır. Akarsu yataklarında uzun süre taşınarak yuvarlaklaşmış çakılların birikmesiyle oluşur.

Arkoz — Kuvars ve feldispat minerallerinden oluşan, kum boyu tanelerin birleşmesiyle meydana gelen bir klastik sedimanter kaya türüdür. İçerisinde bol miktarda feldispat barındırması nedeniyle granit benzeri kaynak kayalara işaret eder.

Grovak — Çamur boyutundan kum ve çakıl boyutuna kadar çok farklı tane iriliklerini karmaşık bir şekilde barındıran kıta kıyısı kökenli klastik kaya türüdür. Farklı boyutlardaki sedimanların hızla ve ayrımsız bir şekilde birikmesiyle oluşur.

Şeyl — Kil ve çamur boyutundaki ince tanelerin katmanlar halinde sıkışmasıyla oluşan, kolayca yaprak yaprak ayrılabilen yaygın bir killi sedimanter kayadır. Göllerde veya derin deniz tabanlarında ince taneli çamurların çökelmesiyle meydana gelir.

Boylanma — Klastik sedimanter kayalardaki klastların tane boyutlarının birbirine olan oranını ifade eden jeolojik özelliktir. Tüm taneler aynı boyuttaysa çok iyi boylanmalı, farklı boyutlar karışıksa zayıf boylanmalı olarak adlandırılır.

Küresellik — Klastik kayalardaki tanelerin ideal bir küre şekline yaklaşma derecesini belirleyen tane şekli ölçütüdür. Uzun süreli taşınma ve aşınma süreçleri klastların küreselliğini artırır.

Biyokimyasal Kireçtaşı — Canlı organizmaların deniz suyundan alarak oluşturdukları kalsit veya aragonit bileşimli kabuk ve kabuk döküntülerinin birikmesiyle oluşan kayaçtır. Mercan resifleri ve deniz canlısı kalıntıları bu kayaçların ana bileşenidir.

Mikrit — İri kalsit tanelerinin parçalanmasıyla oluşan çok ince kalsit tanelerinden (kireç çamuru) oluşan yaygın bir kireçtaşı türüdür. Çıplak gözle yapısı zor seçilen mat ve kompakt bir görünüme sahiptir.

Tebeşir — Mikroskobik plankton kabuklarının birikmesiyle oluşan, yumuşak ve gözenekli yapısıyla tanınan biyo-kimyasal kireçtaşı türüdür. Genellikle derin deniz ortamlarında mikroskobik organizmaların kalıntılarından meydana gelir.

Rekristalizasyon — İyonların yeniden düzenlenerek daha kararlı ve yeni kristal formlarına dönüşmesi sürecidir. Örneğin, kireçtaşlarındaki aragonitlerin zamanla daha duraylı kalsitlere dönüşmesi bu yolla gerçekleşir.

Çört — Çıplak gözle görülemeyen, ancak yüksek büyütmeli mikroskoplarla gözlenebilen kriptokristalen kuvarslardan oluşan silis bileşimli sedimanter kayadır. Radyolarya gibi silis kabuklu mikroorganizmaların birikmesiyle oluşur.

Kripto — Jeolojide ve mineralojide gizli veya çıplak gözle görünmeyen anlamına gelen bir önektir; örneğin kriptokristalen kuvars tanecikleri mikroskopla görülebilir.

Organik Sedimanter Kaya — Bitki, alg, bakteri ve plankton gibi canlı kalıntılarının jeolojik zaman içinde kimyasal ve fiziksel dönüşüme uğramasıyla oluşan kayaç grubudur. Kömür ve petrollü şeyl bu grubun en bilinen örnekleridir.

Petrollü Şeyl — Planktonlardan gelen yağ ve proteinlerin oluşturduğu organik maddenin çamurla karışması ve oransal olarak yüzde elliyi geçmesiyle oluşan organik kayadır. Yüksek oranda hidrokarbon kökenli organik bileşen barındırır.

Kimyasal Sedimanter Kaya — Öncesinde bir kayanın klastı olmaksızın, gömülme ve organizma faaliyeti gerektirmeden çözünmüş iyonların doğrudan çökelmesiyle oluşan kristalen dokulu kayaçlardır. Evaporitler bu sınıfa örnek gösterilebilir.

Evaporit — Tuzlu suların buharlaşma (evaporasyon) süreçleri sonucunda ardında bıraktığı kimyasal çökelim ürünleridir. Kaya tuzu ve jips bu grubun en yaygın üyeleridir.

Halit — Suların aşırı buharlaşması sonucunda kimyasal çökelmeyle oluşan, yaygın olarak kaya tuzu olarak bilinen evaporit mineralidir. Suyun yaklaşık yüzde doksanının buharlaşmasıyla çökelmeye başlar.

Jips — Kalsiyum sülfat bileşimli, suyun yüzde seksen oranında buharlaşmasıyla sudan ayrılıp çökelen kimyasal sedimanter bir evaporit mineralidir. İnşaat sektöründe sıva ve alçı üretiminde de ham madde olarak kullanılır.

Jasper — Kırmızı renkli çört türü olup, parlatıldığında estetik bir görünüm kazandığı için takı ve mücevher yapımında kullanılan dekoratif bir taştır.

Agat — Kaya içerisindeki boşluklarda konsantirik halkalar şeklinde çizgili desenler oluşturarak büyüyen bir çeşididir. Renkli ve bantlı yapısıyla süs eşyası yapımında sıklıkla tercih edilir.

Traverten — Sıcak su çıkış yerlerinde veya mağara duvarlarında yeraltı sularından karbondioksit gazının uzaklaşması ve kalsitin çökelmesiyle oluşan kimyasal kireçtaşıdır. Denizli Pamukkale travertenleri buna mükemmel bir örnektir.

Dolotaşı — Kalsit yerine dolomit mineralinden oluşan, kireçtaşlarının magnezyumlu yeraltı sularıyla reaksiyona girmesiyle oluşan diyajenez ürünü kimyasal sedimanter kayadır. Kalsitlerin sonradan dolomitler tarafından yer değiştirmesiyle oluşur.

Sedimanter Havza — Erozyona uğrayan alanlardan taşınan sedimanların birikip kalın istifler oluşturduğu alçakta kalmış çöküntü alanlarıdır. Rift havzalar ve yayönü havzalar bu duruma örnek teşkil eder.