İnfografik
← Ünite 7
Acil Durum ve Afet Yönetimine Giriş

Ünite 7: Afet Triajı: Afetlerde Etkin Müdahale

EM-DAT 2021 Yılı Afet İstatistikleri
Acil Olay Veri Tabanı (EM-DAT) verilerine göre 2021 yılında dünya genelinde 432 doğal afet kaydedilmiştir. Bu afetler sonucunda 101,8 milyon insan can ve mal kaybına uğramış, 10.492 birey ise hayatını kaybetmiştir.
AFAD 2017-2019 Türkiye Afet Verileri
AFAD raporlarına göre Türkiye'de bildirilen afet ve acil durum sayıları hızlı bir artış göstermiştir. 2017 yılında 1.465 olan olay sayısı, 2018 yılında 1.788'e ve 2019 yılında 3.724'e yükselmiştir.
AFAD 2020 Yılı Doğa Olayları Raporu
AFAD'ın 2021 yılında yayınladığı rapora göre, 2020 senesinde Türkiye'de şiddeti 4,0'ı aşan 321 deprem, 107 heyelan, 17 kaya düşmesi, 11 çığ olayı ve 177 sel/su baskını meydana gelmiştir.
6 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremleri
Pazarcık merkezli 7,7 ve Elbistan merkezli 7,6 büyüklüğündeki iki deprem 11 ilde yıkıma yol açmıştır. Resmi verilere göre bu depremlerde 50.783 kişi hayatını kaybetmiş, 115.353 kişi ise yaralanmıştır.

Anahtar Kavramlar

TriyajFransızca kökenli 'trier' kelimesinden türetilen, afet ve acil durumlarda çok sayıdaki yaralının tedavi ve nakil önceliklerini belirlemek amacıyla klinik durumlarına göre sınıflandırılması işlemidir.
Aşırı (Over) TriyajHafif veya orta derecedeki yaralıların yanlışlıkla çok acil (kırmızı) kategorisinde sınıflandırılması durumudur. Bu durum, sahadaki ve hastanelerdeki tıbbi kaynakların, personelin ve ilaçların gereksiz yere tüketilmesine yol açar.
Yetersiz (Under) TriyajÇok acil müdahaleye ihtiyacı olan ağır yaralıların yanlış değerlendirme sonucu daha düşük öncelikli (sarı veya yeşil) kategorilere ayrılmasıdır. Bu durum, kurtarılabilecek hayatların gecikmeler nedeniyle kaybedilmesine yol açar.
Yeşil Triyaj KoduHayati bulguları stabil olan, tıbbi müdahaledeki uzun gecikmeleri tolere edebilecek hafif yaralıları (sıyrıklar, küçük kesiler) ifade eden en düşük öncelikli triyaj kategorisidir.
Sarı Triyaj KoduTıbbi müdahaleye ihtiyacı olan ancak hayati tehlikesi bulunmayan, tedavisi belirli bir süre ertelenebilecek 'ağır ama bekleyebilir' durumdaki yaralıları (basit kırıklar, kontrol altındaki derin kesiler) temsil eden ikinci derece öncelikli koddur.
Kırmızı Triyaj KoduHayati tehlikesi bulunan ve derhal tıbbi müdahale, stabilizasyon veya nakil gerektiren en yüksek öncelikli (birinci derece) yaralı grubunu ifade eden renk kodudur.
Siyah Triyaj KoduOlay yerinde hayatını kaybetmiş olan veya mevcut sınırlı kaynaklarla hayatta kalma şansı tıbben imkansız kabul edilen yaralıları tanımlayan renk kodudur.
Gri Triyaj KoduSALT triyaj sisteminde kullanılan, ağır yaralı olan ve mevcut kaynaklar göz önüne alındığında hayatta kalma olasılığı son derece düşük olan, ancak henüz tamamen ölü kabul edilmeyen hastalar için kullanılan bekleme kategorisidir.
Çene İtme (Jaw-Thrust) ManevrasıTravma şüphesi olan yaralılarda boyun omurlarını koruyarak hava yolunu açmak amacıyla alt çenenin köşelerinden tutularak öne ve yukarı doğru çekilmesi işlemidir.
Kapiller Dolum TestiTırnak yatağına bastırılarak beyazlatılması ve baskı kaldırıldıktan sonra pembe rengin geri dönme süresinin ölçülmesiyle periferik kan dolaşımının yeterliliğini değerlendiren hızlı fizyolojik testtir.
AVPU SkalasıÇocuk yaralılarda bilinç düzeyini hızlıca değerlendirmek için kullanılan; uyanıklık (Alert), sözel uyaran (Verbal), ağrılı uyaran (Painful) ve yanıtsızlık (Unresponsive) basamaklarından oluşan değerlendirme sistemidir.
Glasgow Koma Skalası (GKS)Yaralının göz açma, sözel ve motor yanıtlarını 3 ila 15 puan arasında değerlendirerek bilinç düzeyini ve beyin fonksiyonlarının durumunu nesnel olarak ölçen klinik skaladır.
mSTARTSoğuk veya karanlık gibi kapiller dolum testinin uygulanamayacağı veya yanıltıcı olacağı zorlu saha koşullarında dolaşım kontrolünü sadece radyal nabza dayandıran değiştirilmiş START triyaj yöntemidir.
SALT TriyajıYaralıları sesli komutlarla hızlıca gruplandırarak başlayan ve triyaj esnasında turnike, iğne dekompresyonu gibi hızlı hayat kurtarıcı müdahalelerin yapılmasına izin veren CDC tescilli modern triyaj sistemidir.
Care Flight YöntemiYaralı başına sadece 15 saniye ayırarak en hızlı şekilde önceliklendirme yapmayı hedefleyen, solunum ve nabız kontrolünden önce komutlara uyma yeteneğini değerlendiren triyaj algoritmasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

START Triyajının Süre Sınırı

Yetişkinler için kullanılan START triyaj yönteminde, her bir yaralının fizyolojik parametrelerinin değerlendirilmesi ve etiketlenmesi için hedeflenen süre 30 ila 60 saniye arasındadır.

JumpSTART Yaş Sınırı

Çocukların anatomik ve fizyolojik farklılıkları nedeniyle geliştirilen JumpSTART triyaj yöntemi, sahada 8 yaş ve altındaki çocuk yaralıların değerlendirilmesinde kullanılır.

JumpSTART 5 Kurtarıcı Nefes Kuralı

JumpSTART yönteminde solunumu olmayan ancak nabzı olan çocuklara hemen 5 kurtarıcı soluk verilir. Bu kural, çocuklarda asfiksik (solunumsal) arrest sıklığının yüksek olması nedeniyle eklenmiştir.

SALT Triyajının CDC Tescili

SALT triyaj yöntemi, 2008 yılında Amerika Birleşik Devletleri Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC) tarafından toplu yaralanmalı olaylar için ulusal bir standart olarak tanıtılmış ve tescil edilmiştir.

Care Flight 15 Saniye Kuralı

Care Flight yöntemi, her yaralıyı test etmek için yalnızca 15 saniye süre harcayan, toplu yaralanmalarda en hızlı sonuç veren triyaj sistemlerinden biri olarak kabul edilir.

Kabul Edilebilir Triyaj Hata Oranları

Afet tıbbı literatüründeki bilimsel çalışmalara göre, afet koşullarında %50'ye kadar aşırı (over) triyaj ve %5'in altındaki yetersiz (under) triyaj oranları kabul edilebilir sınırlar olarak tanımlanır.

Glasgow Koma Skalası Puan Sınırları

MPTT yönteminde kullanılan Glasgow Koma Skalası'nda bir hastanın alabileceği en yüksek puan 15 (tam bilinçli), en düşük puan ise 3 (derin koma/yanıtsızlık) olarak belirlenmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavda START ve JumpSTART arasındaki en kritik fark sorulabilir: JumpSTART'ta solunumu olmayan çocuğa nabız varsa 5 kurtarıcı soluk verilir, bunu asla unutmayın.
  • Triyaj kelimesinin kelime anlamının 'önceliklendirme' olduğunu ve Fransızca 'trier' kelimesinden türediğini mutlaka aklınızda tutun.
  • Aşırı triyajın kaynak israfına, yetersiz triyajın ise önlenebilir ölümlere yol açtığı ayrımı sınavlarda sıkça senaryo sorusu olarak karşımıza çıkar.
  • mSTART yönteminin, soğuk ve karanlık gibi kapiller dolumun ölçülemediği zor saha koşullarında sadece nabız kontrolü yapmak için tasarlandığını unutmayın.
  • Yetişkinlerde bilinç durumunu ölçmek için Glasgow Koma Skalası (GKS) kullanılırken, çocuklarda AVPU skalasının tercih edildiğini bilmek soruları hızlı çözdürür.
  • Care Flight yönteminin en hızlı triyaj sistemlerinden biri olduğunu ve her hasta için hedef sürenin sadece 15 saniye olduğunu unutmayın.